Chương 35 — Đạo Đức Trong Đời Sống
1. MỤC TIÊU CHƯƠNG
Giúp cha mẹ chuyển đạo đức từ:
KHÁI NIỆM → NHẬN THỨC → LỰA CHỌN → HÀNH ĐỘNG → THÓI QUEN → CÁCH SỐNG.
Đạo đức không chỉ là:
biết điều gì đúng;
mà quan trọng hơn:
KHI ĐỨNG TRƯỚC MỘT LỰA CHỌN, CON CÓ THỂ NHẬN RA ĐIỀU NÊN LÀM VÀ CÓ ĐỦ NĂNG LỰC ĐỂ LÀM ĐIỀU ĐÓ HAY KHÔNG?
Nếu Chương 34 trả lời:
Nhân cách được hình thành như thế nào?
thì Chương 35 đi sâu vào:
ĐẠO ĐỨC ĐƯỢC SỐNG NHƯ THẾ NÀO TRONG ĐỜI SỐNG HẰNG NGÀY?
2. CÂU HỎI TRUNG TÂM
Làm thế nào để trẻ không chỉ biết “đúng – sai”, mà dần có khả năng tự lựa chọn và sống theo điều đúng?
Đây là điểm khác biệt giữa:
BIẾT ĐẠO ĐỨC
và:
SỐNG CÓ ĐẠO ĐỨC.
Một đứa trẻ có thể biết:
không được nói dối;
phải biết giúp đỡ;
phải giữ lời;
phải tôn trọng người khác.
Nhưng trong một tình huống cụ thể:
nói thật có thể khiến mình bị phạt;
giữ lời có thể khiến mình mất lợi ích;
giúp người khác có thể khiến mình mất thời gian;
thì lựa chọn thực tế mới cho thấy:
GIÁ TRỊ ĐÃ ĐI VÀO HÀNH VI HAY CHƯA.
3. ĐẠO ĐỨC LÀ GÌ?
Trong hệ thống Lemacy, có thể hiểu đơn giản:
ĐẠO ĐỨC LÀ KHẢ NĂNG NHẬN BIẾT ĐIỀU NÊN – KHÔNG NÊN, ĐÚNG – KHÔNG ĐÚNG TRONG BỐI CẢNH CỤ THỂ, ĐỒNG THỜI LỰA CHỌN VÀ THỰC HIỆN HÀNH VI CÓ TRÁCH NHIỆM.
Đạo đức không chỉ nằm ở:
quy tắc;
lời nói;
hình phạt;
sự vâng lời.
Đạo đức sâu hơn là:
KHẢ NĂNG TỰ ĐỊNH HƯỚNG HÀNH VI KHI KHÔNG CÓ NGƯỜI KHÁC ĐỨNG BÊN CẠNH.
4. ĐẠO ĐỨC KHÔNG CHỈ LÀ “NGHE LỜI”
Một đứa trẻ có thể:
rất nghe lời;
nhưng chưa chắc:
hiểu điều mình đang làm;
biết tự lựa chọn;
biết phân biệt đúng sai khi không có người lớn.
Nếu chỉ dạy:
“Bố mẹ bảo thế thì phải làm.”
trẻ có thể hình thành:
PHỤ THUỘC VÀO MỆNH LỆNH.
Mục tiêu cao hơn là:
“Con hiểu vì sao điều này phù hợp.”
Và cuối cùng:
“KHÔNG CÓ AI NHẮC, CON VẪN BIẾT MÌNH NÊN LÀM GÌ.”
Đó là bước chuyển:
NGHE LỜI → HIỂU → TỰ GIÁC → TỰ CHỦ.
5. ĐẠO ĐỨC VÀ BA GỐC
Đạo đức là một trong ba nền tảng:
ĐẠO ĐỨC – TRÍ TUỆ – NGHỊ LỰC.
Ba yếu tố cần phối hợp.
ĐẠO ĐỨC
Trả lời:
“MÌNH NÊN LÀM GÌ?”
TRÍ TUỆ
Trả lời:
“LÀM THẾ NÀO CHO PHÙ HỢP?”
NGHỊ LỰC
Trả lời:
“CÓ ĐỦ SỨC LÀM ĐIỀU ĐÓ KHÔNG?”
Có thể cô đọng:
ĐẠO ĐỨC ĐỊNH HƯỚNG → TRÍ TUỆ DẪN ĐƯỜNG → NGHỊ LỰC BIẾN THÀNH HÀNH ĐỘNG.
Nếu thiếu một trong ba:
đạo đức có thể khó đi vào đời sống.
6. ĐẠO ĐỨC VÀ LỢI ÍCH
Đạo đức thường được thử thách khi:
điều đúng không phải là điều có lợi nhất trước mắt.
Ví dụ:
nhặt được tiền;
có thể gian lận để đạt điểm cao;
có thể nói dối để tránh trách phạt;
có thể đổ lỗi để bảo vệ mình.
Lúc đó, trẻ cần học cách đặt câu hỏi:
“Điều gì là đúng?”
“Ai có thể bị ảnh hưởng?”
“Nếu ai cũng làm như vậy thì điều gì xảy ra?”
“Con có chấp nhận người khác làm điều tương tự với mình không?”
Đây là cách đưa đạo đức từ:
QUY TẮC
sang:
SUY NGHĨ VÀ LỰA CHỌN.
7. ĐẠO ĐỨC VÀ TƯ DUY NHÂN QUẢ
Một khung tư duy quan trọng:
NHÂN + ĐIỀU KIỆN → QUẢ.
Mỗi hành động đều có thể tạo ra những hệ quả.
Ví dụ:
nói dối → mất niềm tin;
giữ lời → tăng độ tin cậy;
gây tổn thương → ảnh hưởng quan hệ;
biết sửa sai → có cơ hội khôi phục quan hệ.
Tuy nhiên, cần hiểu:
NHÂN QUẢ KHÔNG PHẢI CÔNG THỨC “LÀM X THÌ LUÔN LUÔN NHẬN Y”.
Đời sống có nhiều yếu tố tác động.
Giá trị của tư duy nhân quả ở đây là giúp trẻ:
NHÌN HÀNH ĐỘNG → XEM HỆ QUẢ → NHẬN TRÁCH NHIỆM → ĐIỀU CHỈNH.
8. ĐẠO ĐỨC KHÔNG PHẢI CHỈ LÀ KHÔNG LÀM HẠI
Một tầng cơ bản:
KHÔNG GÂY HẠI.
Nhưng đạo đức có thể tiến xa hơn:
CHỦ ĐỘNG TẠO ĐIỀU TỐT.
Ví dụ:
Không chỉ:
không làm mất đồ của người khác.
Mà còn:
chủ động trả lại đồ nhặt được.
Không chỉ:
không xúc phạm bạn.
Mà còn:
biết bảo vệ bạn khi bạn gặp khó khăn.
Không chỉ:
không gây hại.
Mà còn:
BIẾT TẠO GIÁ TRỊ.
9. BA TẦNG CỦA HÀNH VI ĐẠO ĐỨC
Có thể hình dung:
TẦNG 1 — KHÔNG GÂY HẠI
Không nói dối.
Không lấy đồ của người khác.
Không đánh người.
TẦNG 2 — CÓ TRÁCH NHIỆM
Giữ lời.
Sửa sai.
Hoàn thành phần việc.
Tôn trọng người khác.
TẦNG 3 — CHỦ ĐỘNG TẠO GIÁ TRỊ
Giúp đỡ.
Chia sẻ.
Đóng góp.
Phụng sự.
Mục tiêu giáo dục không nên dừng ở:
“CON ĐỪNG LÀM SAI.”
Mà tiến đến:
“CON CÓ THỂ LÀM GÌ TỐT CHO MÌNH VÀ CHO NGƯỜI KHÁC?”
10. ĐẠO ĐỨC BẮT ĐẦU TỪ NHỮNG VIỆC NHỎ
Không cần đợi đến những vấn đề lớn.
Đạo đức được thực hành qua:
giữ lời;
đúng giờ;
trả lại đồ;
nói thật;
xin lỗi;
cảm ơn;
giữ gìn đồ dùng chung;
không chen lấn;
không chế giễu người khác;
hoàn thành phần việc của mình.
Những việc nhỏ tạo ra:
THÓI QUEN NHỎ.
Thói quen nhỏ được lặp lại có thể trở thành:
CÁCH ỨNG XỬ.
Và cách ứng xử góp phần hình thành:
PHẨM CHẤT.
11. ĐẠO ĐỨC VÀ LỜI HỨA
Trẻ cần học:
NÓI CÓ GIÁ TRỊ.
Nếu đã hứa:
cố gắng thực hiện.
Nếu không thể:
chủ động báo;
giải thích;
xin hỗ trợ;
tìm phương án khác.
Không nên biến:
“đã hứa”
thành:
một nghĩa vụ phải thực hiện bằng mọi giá, kể cả khi điều đó không còn an toàn hoặc phù hợp.
Điều cần xây dựng là:
SỰ ĐÁNG TIN.
12. ĐẠO ĐỨC VÀ SỰ TRUNG THỰC
Trung thực không chỉ là:
không nói dối.
Mà còn:
dám nói “con chưa biết”;
dám nói “con đã làm sai”;
không nhận công của người khác;
không che giấu hành vi gây hại;
không bóp méo sự thật để có lợi cho mình.
Cha mẹ cần đặc biệt chú ý:
MÔI TRƯỜNG GIÁO DỤC CÓ THỂ ẢNH HƯỞNG ĐẾN VIỆC TRẺ DÁM NÓI THẬT.
Nếu trẻ học được:
nói thật = chắc chắn bị làm nhục;
thì trẻ có động lực:
che giấu.
Vì vậy:
TRUNG THỰC CẦN ĐI CÙNG AN TOÀN TÂM LÝ VÀ TRÁCH NHIỆM.
An toàn không có nghĩa:
không có hậu quả.
Mà là:
NÓI THẬT KHÔNG BỊ BIẾN THÀNH MỘT LÝ DO ĐỂ XÚC PHẠM CON.
13. ĐẠO ĐỨC VÀ XIN LỖI
Một lời xin lỗi có giá trị không chỉ là:
“Con xin lỗi.”
Mà cần đi cùng:
NHẬN RA → THỪA NHẬN → SỬA CHỮA → THAY ĐỔI.
Ví dụ:
Con làm tổn thương bạn.
Thay vì chỉ:
“Xin lỗi bạn đi.”
Có thể hỏi:
“Con đã làm gì?”
“Điều đó ảnh hưởng đến bạn thế nào?”
“Con có thể sửa gì?”
“Lần sau con sẽ làm khác thế nào?”
Đạo đức vì vậy không chỉ là:
LỜI NÓI.
Mà là:
HÀNH ĐỘNG SỬA CHỮA.
14. ĐẠO ĐỨC VÀ TRÁCH NHIỆM
Đạo đức và trách nhiệm liên kết chặt chẽ.
Biết:
“Không nên làm tổn thương người khác.”
nhưng nếu đã làm:
cần nhận trách nhiệm.
Có thể cô đọng:
ĐẠO ĐỨC → NHẬN RA ĐIỀU ĐÚNG
TRÁCH NHIỆM → NHẬN PHẦN CỦA MÌNH
SỬA CHỮA → BIẾN NHẬN THỨC THÀNH HÀNH ĐỘNG
Đây là lý do đạo đức không thể tách khỏi:
TỰ CHỊU TRÁCH NHIỆM.
15. ĐẠO ĐỨC VÀ SỰ TỬ TẾ
Tử tế không phải:
luôn đồng ý;
luôn nhường;
luôn làm người khác vui.
Một người tử tế vẫn có thể:
nói “không”;
đặt ranh giới;
từ chối điều sai;
bất đồng;
yêu cầu sự tôn trọng.
Tử tế cần đi cùng:
TRÍ TUỆ VÀ RANH GIỚI.
Nếu không:
tử tế có thể biến thành chiều lòng;
hy sinh quá mức;
hoặc tạo điều kiện cho hành vi sai.
16. ĐẠO ĐỨC VÀ LỢI MÌNH – LỢI NGƯỜI – THIÊN NHIÊN
Một khung giá trị được sử dụng xuyên suốt hệ thống:
LỢI MÌNH → LỢI NGƯỜI → GÌN GIỮ THIÊN NHIÊN.
Khi đứng trước một lựa chọn, có thể hỏi:
“Việc này có lợi gì cho mình?”
“Người khác bị ảnh hưởng thế nào?”
“Có gây hại hoặc để lại ảnh hưởng không cần thiết cho môi trường không?”
Đây là khung tư duy đạo đức của Lemacy, không phải một công thức khoa học tuyệt đối.
Nó giúp trẻ mở rộng góc nhìn:
TÔI → CHÚNG TA → TOÀN THỂ.
17. ĐẠO ĐỨC VÀ QUYỀN LỢI CÁ NHÂN
Dạy đạo đức không có nghĩa:
trẻ phải luôn hy sinh quyền lợi của mình.
Trẻ cũng cần biết:
bảo vệ bản thân;
bảo vệ ranh giới;
nói “không”;
tìm hỗ trợ;
rời khỏi tình huống nguy hiểm.
Đạo đức không yêu cầu:
chịu đựng hành vi gây hại.
Một nguyên tắc quan trọng:
KHÔNG GÂY HẠI NGƯỜI KHÁC VÀ CŨNG KHÔNG ĐỂ NGƯỜI KHÁC GÂY HẠI MÌNH MỘT CÁCH KHÔNG CẦN THIẾT.
18. ĐẠO ĐỨC VÀ QUAN HỆ VỚI NGƯỜI YẾU THẾ
Một cách quan sát đạo đức rất thực tế là:
con đối xử thế nào với người không thể mang lại lợi ích cho con?
Ví dụ:
người phục vụ;
người lao động;
trẻ nhỏ;
người lớn tuổi;
người có hoàn cảnh khó khăn.
Nếu trẻ chỉ tử tế với:
người có quyền lực;
người có tiền;
người có thể giúp mình,
thì giá trị “tôn trọng con người” chưa thực sự nhất quán.
Đạo đức cần hướng đến:
TÔN TRỌNG CON NGƯỜI KHÔNG PHỤ THUỘC HOÀN TOÀN VÀO ĐỊA VỊ CỦA HỌ.
19. ĐẠO ĐỨC VÀ KHI KHÔNG CÓ AI NHÌN
Một câu hỏi quan trọng:
“NẾU KHÔNG AI BIẾT, CON CÓ VẪN LÀM ĐIỀU ĐÚNG KHÔNG?”
Đây là bước chuyển:
KIỂM SOÁT BÊN NGOÀI → TỰ KIỂM SOÁT BÊN TRONG.
Khi trẻ chỉ làm đúng vì:
sợ bị phạt;
đó là:
TUÂN THỦ.
Khi trẻ làm đúng vì:
hiểu và tin vào điều đúng,
đó mới là:
NỘI HÓA GIÁ TRỊ.
20. ĐẠO ĐỨC VÀ PHẦN THƯỞNG
Phần thưởng có thể hữu ích trong một số giai đoạn giáo dục.
Nhưng nếu mọi hành vi tốt đều cần:
tiền;
quà;
điểm;
lời khen,
trẻ có thể hình thành động lực quá phụ thuộc vào bên ngoài.
Mục tiêu dài hạn là chuyển dần:
LÀM VÌ PHẦN THƯỞNG
sang:
LÀM VÌ HIỂU GIÁ TRỊ CỦA VIỆC ĐÓ.
Ví dụ:
Không chỉ:
“Con giúp mẹ thì được thưởng.”
Mà dần:
“Đây là phần trách nhiệm của con trong gia đình.”
21. ĐẠO ĐỨC VÀ HÌNH PHẠT
Hình phạt không tự động tạo ra đạo đức.
Nếu trẻ chỉ học:
“Không làm vì sợ bị phạt,”
thì khi không có người kiểm soát:
hành vi có thể thay đổi.
Hậu quả giáo dục có thể cần thiết trong một số tình huống.
Nhưng mục tiêu phải là:
HIỂU → NHẬN TRÁCH NHIỆM → SỬA → THAY ĐỔI.
Không phải:
SỢ → PHỤC TÙNG → CHE GIẤU.
22. ĐẠO ĐỨC VÀ TƯ DUY ĐA CHIỀU
Một quyết định đạo đức không phải lúc nào cũng đơn giản.
Có thể cần xem:
mình;
người khác;
hoàn cảnh;
hệ quả trước mắt;
hệ quả lâu dài.
Ví dụ:
nói thật là nguyên tắc quan trọng.
Nhưng cách nói thật cũng cần:
đúng thời điểm;
đúng mức;
không cố ý gây tổn thương không cần thiết.
Do đó:
ĐẠO ĐỨC CẦN ĐI CÙNG TRÍ TUỆ.
Không chỉ:
biết quy tắc.
Mà còn:
BIẾT ÁP DỤNG QUY TẮC PHÙ HỢP VỚI BỐI CẢNH.
23. ĐẠO ĐỨC VÀ DŨNG – NHẪN – TĨNH
Đạo đức không phải lúc nào cũng dễ thực hiện.
DŨNG
Dám:
nói thật;
từ chối điều sai;
nhận lỗi.
NHẪN
Có khả năng:
chịu khó;
chờ đợi;
không chạy theo lợi ích tức thời.
TĨNH
Có khả năng:
dừng lại;
quan sát;
suy nghĩ trước khi hành động.
Vì vậy:
DŨNG ĐỂ LÀM ĐIỀU ĐÚNG → NHẪN ĐỂ GIỮ ĐIỀU ĐÚNG → TĨNH ĐỂ BIẾT CÁCH LÀM ĐÚNG.
24. ĐẠO ĐỨC VÀ ÁP LỰC ĐÁM ĐÔNG
Một tình huống điển hình:
nhóm bạn rủ làm điều mà trẻ biết là không phù hợp.
Đây là lúc đạo đức gặp:
bản lĩnh;
tự chủ;
nhu cầu được thuộc về.
Trẻ cần có khả năng:
nhận diện;
suy nghĩ;
từ chối;
rời khỏi;
tìm hỗ trợ.
Không phải:
thắng cuộc tranh luận.
Mà là:
GIỮ ĐƯỢC NGUYÊN TẮC KHI KHÔNG DỄ GIỮ.
25. ĐẠO ĐỨC VÀ MẠNG XÃ HỘI
Môi trường số tạo ra những tình huống đạo đức mới:
bình luận xúc phạm;
chia sẻ thông tin sai;
đăng hình người khác không phù hợp;
bắt nạt trực tuyến;
lấy nội dung của người khác;
giả mạo;
lan truyền thông tin chưa kiểm chứng.
Trẻ cần học:
“ĐIỀU MÌNH KHÔNG LÀM NGOÀI ĐỜI CŨNG KHÔNG NÊN LÀM TRÊN MẠNG.”
Một câu hỏi đơn giản:
“Nếu điều này được nói trực tiếp trước mặt người đó, con có vẫn nói không?”
Nếu không:
cần suy nghĩ lại trước khi đăng.
26. ĐẠO ĐỨC VÀ TÀI SẢN
Khi trẻ bắt đầu hiểu về tiền và tài sản, cần dạy:
kiếm tiền hợp pháp;
không lấy thứ không thuộc về mình;
không gian dối;
biết sử dụng tiền có trách nhiệm;
biết tôn trọng tài sản chung.
Quan trọng:
TIỀN LÀ CÔNG CỤ, KHÔNG PHẢI THƯỚC ĐO DUY NHẤT CỦA GIÁ TRỊ CON NGƯỜI.
Trẻ cần hiểu:
giá trị cá nhân;
năng lực;
trách nhiệm;
quan hệ;
đóng góp
không thể quy hoàn toàn thành:
tiền bạc.
27. ĐẠO ĐỨC VÀ HỌC TẬP
Trong học tập:
không gian lận;
không chép bài;
không nhận công của người khác;
biết trích dẫn và tôn trọng công sức;
trung thực với kết quả.
Một điểm thấp nhưng trung thực:
có thể trở thành dữ liệu để học.
Một điểm cao nhờ gian lận:
không phản ánh đúng năng lực.
Vì vậy:
THÀNH TÍCH KHÔNG NÊN ĐƯỢC ĐẶT CAO HƠN TÍNH TRUNG THỰC.
28. ĐẠO ĐỨC VÀ CÔNG VIỆC
Khi trẻ lớn hơn, đạo đức đi vào:
trách nhiệm;
đúng giờ;
giữ cam kết;
tôn trọng đồng nghiệp;
không lợi dụng;
không gian dối;
tạo giá trị.
Một người có năng lực nhưng:
thiếu trung thực;
thiếu trách nhiệm;
không tôn trọng người khác,
có thể tạo ra:
giá trị ngắn hạn nhưng gây tổn hại dài hạn.
Vì vậy:
NĂNG LỰC CẦN ĐƯỢC ĐẶT TRÊN NỀN TẢNG ĐẠO ĐỨC.
29. ĐẠO ĐỨC VÀ PHỤNG SỰ
Đạo đức có thể phát triển từ:
KHÔNG GÂY HẠI
đến:
CÓ TRÁCH NHIỆM
và cao hơn:
CHỦ ĐỘNG TẠO GIÁ TRỊ.
Đây là bước chuyển:
TỪ “TÔI KHÔNG LÀM SAI” → “TÔI LÀM ĐIỀU ĐÚNG” → “TÔI CÓ THỂ GIÚP ÍCH CHO NGƯỜI KHÁC.”
Đó là nền tảng của:
PHỤNG SỰ.
Phụng sự ở đây không có nghĩa:
hy sinh bản thân vô điều kiện.
Mà là:
DÙNG NĂNG LỰC CỦA MÌNH ĐỂ TẠO GIÁ TRỊ VƯỢT RA NGOÀI LỢI ÍCH CÁ NHÂN.
30. MÔ HÌNH ĐẠO ĐỨC TRONG ĐỜI SỐNG
Có thể cô đọng:
NHẬN BIẾT
↓
HIỂU
↓
CÂN NHẮC HỆ QUẢ
↓
LỰA CHỌN
↓
HÀNH ĐỘNG
↓
NHẬN TRÁCH NHIỆM
↓
SỬA CHỮA
↓
PHẢN TƯ
↓
ĐIỀU CHỈNH
↓
LẶP LẠI
↓
HÌNH THÀNH PHẨM CHẤT.
Đạo đức vì vậy không phải một bài học đứng ngoài cuộc sống.
Nó là:
CÁCH CON SỐNG QUA TỪNG LỰA CHỌN NHỎ.
31. CHA MẸ DẠY ĐẠO ĐỨC BẰNG CÁCH NÀO?
Không cần biến mọi tình huống thành:
một bài giảng dài.
Có thể dùng đời sống thực tế.
Khi con làm sai
“Con có thể sửa gì?”
Khi con nhặt được đồ
“Theo con nên làm gì?”
Khi con không muốn giữ lời
“Con đã cam kết điều gì?”
Khi con bất đồng
“Con có thể nói thế nào mà vẫn tôn trọng?”
Khi con thấy người khác khó khăn
“Con có thể làm gì phù hợp?”
Mục tiêu:
ĐỂ CON TỰ SUY NGHĨ VÀ THỰC HÀNH ĐẠO ĐỨC.
32. BÀI TẬP THỰC HÀNH 1 — MỘT TÌNH HUỐNG ĐẠO ĐỨC MỖI TUẦN
Chọn một tình huống đời thường.
Ví dụ:
nhặt được đồ;
bạn nhờ gian lận;
con lỡ nói dối;
con làm hỏng đồ;
con thấy người khác bị bắt nạt.
Hỏi:
“Con nghĩ điều gì nên làm?”
“Vì sao?”
“Ai có thể bị ảnh hưởng?”
“Nếu con làm như vậy thì hệ quả gì?”
“Có cách nào tốt hơn không?”
Mục tiêu:
TẬP CHO TRẺ TƯ DUY ĐẠO ĐỨC.
33. BÀI TẬP THỰC HÀNH 2 — NHẬT KÝ GIỮ LỜI
Trong một tuần:
Mỗi lần con đã cam kết một việc:
ghi lại;
thực hiện;
nếu không làm được thì chủ động báo;
cuối tuần nhìn lại.
Mục tiêu:
XÂY DỰNG SỰ ĐÁNG TIN QUA NHỮNG CAM KẾT NHỎ.
34. BÀI TẬP THỰC HÀNH 3 — “NẾU KHÔNG AI BIẾT?”
Khi gặp một lựa chọn nhỏ:
hỏi con:
“Nếu không ai biết con làm gì, con sẽ chọn thế nào?”
Sau đó:
“Vì sao?”
Không dùng câu hỏi này để:
kiểm tra;
đe dọa;
bắt trẻ phải trả lời đúng ý cha mẹ.
Mục tiêu là:
GIÚP TRẺ NHẬN RA ĐỘNG CƠ VÀ GIÁ TRỊ BÊN TRONG.
35. BÀI TẬP THỰC HÀNH 4 — MỘT HÀNH ĐỘNG TẠO GIÁ TRỊ
Mỗi tuần, chọn một hành động nhỏ:
giúp một người;
chăm sóc không gian chung;
hỗ trợ gia đình;
chia sẻ kiến thức;
giúp bạn học.
Sau đó hỏi:
“Con đã tạo ra giá trị gì?”
Mục tiêu:
chuyển đạo đức từ:
KHÔNG LÀM SAI
sang:
CHỦ ĐỘNG LÀM ĐIỀU TỐT.
36. BÀI TẬP THỰC HÀNH 5 — CHA MẸ LÀM GƯƠNG
Mỗi tuần, cha mẹ chọn một việc để chủ động làm gương:
xin lỗi khi sai;
giữ một lời hứa;
nói thật trong tình huống khó;
sửa một lỗi;
cảm ơn người khác;
giúp đỡ một người.
Không cần nói:
“Con thấy bố/mẹ đang làm gương nhé.”
Chỉ cần:
SỐNG NHƯ MỘT MẪU HÌNH MÀ MÌNH MUỐN CON HỌC.
37. CÂU HỎI PHẢN TƯ
- Tôi đang dạy con đạo đức hay chỉ dạy con nghe lời?
- Con có hiểu vì sao một hành vi là đúng hay sai không?
- Con có cơ hội tự lựa chọn trong những tình huống phù hợp không?
- Khi con làm sai, tôi có cho con sửa không?
- Tôi có đang khiến con sợ nói thật không?
- Tôi có làm gương đúng với điều mình dạy không?
- Con có biết nói “không” với điều sai không?
- Con có biết tôn trọng người khác nhưng vẫn giữ ranh giới không?
- Con có biết nhìn hệ quả của hành động không?
- Con đang sống tốt vì có người kiểm soát hay vì đã bắt đầu hình thành nguyên tắc bên trong?
38. KẾT LUẬN
Đạo đức không phải là:
MỘT DANH SÁCH NHỮNG ĐIỀU CẤM.
Cũng không phải:
MỘT BỘ QUY TẮC ĐỂ TRẺ LUÔN NGHE LỜI.
Đạo đức là quá trình giúp trẻ:
NHẬN BIẾT → HIỂU → CÂN NHẮC → LỰA CHỌN → HÀNH ĐỘNG → CHỊU TRÁCH NHIỆM → SỬA → PHẢN TƯ → ĐIỀU CHỈNH.
Từ:
KHÔNG GÂY HẠI
đến:
CÓ TRÁCH NHIỆM
và cao hơn:
CHỦ ĐỘNG TẠO GIÁ TRỊ.
Ba Gốc tiếp tục là nền tảng:
ĐẠO ĐỨC CHỈ HƯỚNG.
TRÍ TUỆ DẪN ĐƯỜNG.
NGHỊ LỰC THỰC HIỆN.
Một đứa trẻ thực sự trưởng thành về đạo đức không phải là đứa trẻ:
luôn làm đúng khi có người nhìn.
Mà là người:
BIẾT ĐIỀU GÌ NÊN LÀM, BIẾT VÌ SAO, VÀ CÓ KHẢ NĂNG LÀM ĐIỀU ĐÓ NGAY CẢ KHI KHÔNG CÓ AI ÉP BUỘC.
Và đích đến cao hơn không chỉ là:
“CON KHÔNG LÀM ĐIỀU XẤU.”
Mà là:
“CON DÙNG NĂNG LỰC CỦA MÌNH ĐỂ TẠO RA ĐIỀU TỐT.”
39. LIÊN KẾT VỚI CHƯƠNG TIẾP THEO
Đạo đức giúp trẻ biết:
NÊN SỐNG THẾ NÀO.
Nhưng để sống tốt trong một thế giới phức tạp, trẻ còn cần:
HIỂU THẾ GIỚI ĐANG VẬN HÀNH RA SAO.
Trẻ cần biết:
quan sát;
đặt câu hỏi;
phân tích;
kiểm chứng;
nhìn nhiều chiều;
phân biệt sự thật và diễn giải;
cân nhắc hệ quả;
giải quyết vấn đề.
Đó là vai trò của:
TRÍ TUỆ.
Nếu:
ĐẠO ĐỨC ĐỊNH HƯỚNG ĐI ĐÂU,
thì:
TRÍ TUỆ GIÚP BIẾT ĐI BẰNG CÁCH NÀO.
Vì vậy, bước tiếp theo là:
CHƯƠNG 36 — TRÍ TUỆ TRONG ĐỜI SỐNG.
