PHẦN I — NỀN TẢNG GIÁO DỤC

CHƯƠNG 01

DẠY CON THỰC CHẤT LÀ DẠY CON NGƯỜI

1. CÂU HỎI TRUNG TÂM

Cuối cùng, cha mẹ đang dạy con để con trở thành người như thế nào?

Đây là câu hỏi đầu tiên cần được trả lời trước khi nói đến:

• học gì;
• học trường nào;
• điểm số bao nhiêu;
• chọn nghề gì;
• kiếm được bao nhiêu tiền;
• thành công đến đâu.

Bởi nếu chưa xác định:

mình muốn nuôi dưỡng một con người như thế nào,

thì rất dễ biến việc dạy con thành một chuỗi những yêu cầu rời rạc:

học đi;

ngoan đi;

nghe lời đi;

đạt điểm cao;

vào trường tốt;

kiếm một công việc tốt.

Những điều đó có thể cần thiết ở từng giai đoạn.

Nhưng chúng chưa phải là mục tiêu cuối cùng của giáo dục.

2. DẠY CON THỰC CHẤT LÀ GÌ?

Dạy con thực chất không chỉ là:

truyền kiến thức cho một đứa trẻ.

Cũng không chỉ là:

uốn nắn hành vi.

Sâu hơn, đó là quá trình giúp một con người từng bước hình thành:

cách hiểu → cách nghĩ → cách lựa chọn → cách hành động → cách chịu trách nhiệm → cách tự phát triển.

Nói cách khác:

Dạy con thực chất là giúp con dần có khả năng tự sống cuộc đời của mình.

Cha mẹ không thể sống thay con.

Không thể học thay con.

Không thể lựa chọn thay con mãi mãi.

Và cũng không thể bảo vệ con khỏi tất cả những khó khăn của cuộc đời.

Điều cha mẹ có thể làm là:

chuẩn bị cho con năng lực để tự đối diện với cuộc đời.

3. MỤC TIÊU KHÔNG PHẢI LÀ MỘT ĐỨA TRẺ “NGOAN”

Một đứa trẻ ngoan có thể là một đứa trẻ:

nghe lời;

làm đúng yêu cầu;

ít gây rắc rối.

Nhưng:

ngoan chưa đồng nghĩa với trưởng thành.

Một đứa trẻ có thể rất nghe lời nhưng:

• không biết tự quyết định;
• không biết giải quyết vấn đề;
• không biết tự học;
• không biết chịu trách nhiệm;
• không biết đứng vững khi cha mẹ không còn bên cạnh.

Vì vậy, giáo dục không nên dừng ở câu hỏi:

“Con có nghe lời không?”

Mà cần tiến tới:

“Khi không có cha mẹ bên cạnh, con có biết phải làm gì không?”

Đó mới là một câu hỏi quan trọng của quá trình trưởng thành.

4. TỪ “LÀM CHO CON” SANG “GIÚP CON TỰ LÀM”

Đây là một trong những chuyển dịch quan trọng nhất của giáo dục.

Khi con còn nhỏ, cha mẹ cần làm nhiều việc cho con.

Nhưng khi năng lực của con tăng lên, cách hỗ trợ cũng cần thay đổi.

Có thể hình dung:

LÀM CÙNG
↓
HƯỚNG DẪN
↓
GIÁM SÁT
↓
KIỂM TRA
↓
TRAO QUYỀN
↓
LÙI LẠI

Mục tiêu cuối cùng không phải:

cha mẹ làm mọi việc thật tốt cho con.

Mà là:

con dần có khả năng tự làm.

Đây là nền tảng của tự lập và tự chủ.

5. VÌ SAO LÀM THAY CÓ THỂ TẠO RA SỰ PHỤ THUỘC?

Khi cha mẹ thường xuyên làm thay những việc con đã có khả năng tự làm, một vòng lặp có thể hình thành:

CHA MẸ LÀM THAY
↓
CON ÍT TRẢI NGHIỆM
↓
ÍT CƠ HỘI SAI
↓
ÍT CƠ HỘI SỬA
↓
NĂNG LỰC CHẬM PHÁT TRIỂN
↓
PHỤ THUỘC
↓
CHA MẸ TIẾP TỤC LÀM THAY

Cha mẹ có thể làm điều đó vì:

thương con;

sợ con vất vả;

sợ con làm sai;

muốn mọi việc nhanh hơn;

hoặc đơn giản là nghĩ:

“Để bố mẹ làm cho.”

Nhưng nếu mục tiêu cuối cùng là trưởng thành, thì câu hỏi cần đổi thành:

“Việc này con đã có thể tự làm chưa?”

Nếu câu trả lời là có, thì thay vì làm thay, cha mẹ nên cân nhắc:

trao cơ hội để con tự làm.

6. GIÁO DỤC LÀ MỘT QUÁ TRÌNH, KHÔNG PHẢI MỘT LẦN “DẠY”

Một đứa trẻ không trở thành người có năng lực chỉ vì:

được nghe một lời khuyên đúng.

Kiến thức chỉ thực sự đi vào đời sống khi nó được:

hiểu → thực hành → trải nghiệm → phản hồi → điều chỉnh → lặp lại.

Vì vậy:

Dạy ≠ nói.

Biết ≠ làm được.

Hiểu ≠ đã hình thành năng lực.

Ví dụ:

Cha mẹ nói:

“Con phải có trách nhiệm.”

không có nghĩa trẻ đã có trách nhiệm.

Trẻ cần có cơ hội:

nhận một việc phù hợp;

tự thực hiện;

gặp vấn đề;

xử lý;

nhận kết quả;

sửa khi cần;

và lặp lại.

Qua quá trình đó, trách nhiệm mới dần trở thành:

năng lực và thói quen sống.

7. MÔI TRƯỜNG ĐI TRƯỚC HÀNH VI

Một đứa trẻ không phát triển trong khoảng không.

Con được hình thành trong một hệ thống gồm:

• gia đình;
• nhà trường;
• bạn bè;
• người lớn xung quanh;
• sách;
• kiến thức;
• không gian sống;
• hoạt động;
• những trải nghiệm thường xuyên.

Vì vậy, thay vì chỉ hỏi:

“Làm sao để con thay đổi?”

cần hỏi thêm:

“Môi trường xung quanh con đang tạo ra những cơ hội và thói quen nào?”

Có thể hình dung:

MÔI TRƯỜNG
↓
TIẾP XÚC
↓
TRẢI NGHIỆM
↓
THÓI QUEN
↓
NĂNG LỰC
↓
PHẨM CHẤT

Đây là một khung giáo dục để hệ thống hóa, không phải một quy luật khoa học tuyệt đối.

8. CHA MẸ LÀ MỘT PHẦN CỦA MÔI TRƯỜNG

Cha mẹ không chỉ giáo dục con bằng những gì mình nói.

Cha mẹ còn giáo dục bằng:

cách mình cư xử;

cách mình giải quyết mâu thuẫn;

cách mình giữ lời;

cách mình đối diện khó khăn;

cách mình đối xử với người khác;

cách mình sử dụng tiền bạc;

cách mình học tập;

cách mình nhận lỗi.

Vì vậy:

Làm gương là một phần của giáo dục.

Nếu cha mẹ muốn con:

trung thực,

thì chính cha mẹ cần coi trọng sự trung thực.

Nếu muốn con:

có trách nhiệm,

thì cha mẹ cũng cần có trách nhiệm với lời nói và hành động của mình.

Nếu muốn con:

biết học,

thì cha mẹ cũng cần duy trì tinh thần học hỏi.

9. CHA MẸ KHÔNG PHẢI LÀ NGƯỜI DUY NHẤT DẠY CON

Một trong những sai lầm là nghĩ:

“Muốn con tốt thì bố mẹ phải dạy con tất cả.”

Thực tế, một đứa trẻ có thể học từ rất nhiều nguồn:

Thầy cô

Sách

Bạn bè

Gia đình

Trải nghiệm

Xã hội

Vì vậy giáo dục không chỉ là:

cha mẹ truyền đạt kiến thức.

Mà còn là:

kiến tạo một môi trường đủ tốt để con được tiếp xúc với những con người, kiến thức và trải nghiệm có giá trị.

Đây là nền tảng để các chương sau đi sâu vào:

Môi trường giáo dục

và:

Tam Bảo.

10. ĐÍCH ĐẾN LÀ KHẢ NĂNG TỰ VẬN HÀNH

Có thể nhìn toàn bộ quá trình giáo dục như một sự chuyển giao dần dần:

PHỤ THUỘC
↓
ĐƯỢC HƯỚNG DẪN
↓
BIẾT LÀM
↓
TỰ LÀM
↓
TỰ SUY NGHĨ
↓
TỰ LỰA CHỌN
↓
TỰ HÀNH ĐỘNG
↓
TỰ CHỊU TRÁCH NHIỆM
↓
TỰ ĐIỀU CHỈNH
↓
TỰ CHỦ

Đây chính là một trong những trục phát triển quan trọng nhất của toàn bộ bộ Dạy Con Lemacy.

11. TỪ ĐỨA TRẺ ĐẾN MỘT CON NGƯỜI

Nếu chỉ nhìn con dưới góc độ:

“một đứa trẻ cần được chăm sóc”,

cha mẹ dễ tập trung vào:

ăn uống;

học tập;

sức khỏe;

an toàn;

thành tích.

Nhưng nếu nhìn con là:

một con người đang hình thành,

thì câu hỏi sẽ rộng hơn:

Con đang học cách suy nghĩ thế nào?

Con đang hình thành giá trị gì?

Con có biết tự chịu trách nhiệm không?

Con có khả năng tự học không?

Con có biết đối diện khó khăn không?

Con có biết kiểm soát hành vi của mình không?

Con có biết tôn trọng người khác không?

Con có biết sử dụng năng lực của mình để tạo ra giá trị không?

Đó mới là phạm vi thực sự của giáo dục con người.

12. MẠCH PHÁT TRIỂN CỦA TOÀN BỘ HỆ THỐNG

Từ đây, bộ Dạy Con Lemacy sẽ đi theo một mạch:

CHA MẸ
↓
MÔI TRƯỜNG
↓
GIÁO DỤC
↓
TRẢI NGHIỆM
↓
NHẬN THỨC
↓
GIÁ TRỊ
↓
THÓI QUEN
↓
HÀNH VI
↓
NĂNG LỰC
↓
NỘI LỰC
↓
TỰ LẬP
↓
TỰ CHỦ
↓
TRƯỞNG THÀNH
↓
TẠO GIÁ TRỊ
↓
PHỤNG SỰ

Mỗi phần tiếp theo sẽ đi sâu vào một mắt xích của quá trình này.

13. BA TẦNG MỤC TIÊU CỦA GIÁO DỤC

Có thể nhìn mục tiêu giáo dục qua ba tầng.

TẦNG 1 — CON SỐNG ĐƯỢC

Được:

nuôi dưỡng;

chăm sóc;

bảo vệ;

học những điều cơ bản.

TẦNG 2 — CON SỐNG ĐƯỢC BẰNG NĂNG LỰC CỦA MÌNH

Con dần:

tự lập;

tự học;

tự giải quyết vấn đề;

tự quản;

tự chịu trách nhiệm.

TẦNG 3 — CON SỐNG CÓ GIÁ TRỊ

Con không chỉ:

sống cho mình,

mà có khả năng:

tạo giá trị và đóng góp cho người khác.

Đây mới là tầng cuối cùng của hệ thống.

14. CHA MẸ CẦN THAY ĐỔI ĐIỀU GÌ?

Có thể bắt đầu bằng ba câu hỏi:

Câu hỏi 1

Việc gì con đã có thể tự làm nhưng tôi vẫn đang làm thay?

Câu hỏi 2

Tôi đang dạy con bằng lời nói hay bằng chính cách tôi sống?

Câu hỏi 3

Nếu một ngày tôi không thể ở bên con, con đã có đủ năng lực để tự vận hành cuộc sống chưa?

Ba câu hỏi này không nhằm làm cha mẹ cảm thấy có lỗi.

Chúng nhằm giúp cha mẹ:

chuyển từ “làm cho con” sang “phát triển năng lực của con”.

15. NHỮNG HIỂU LẦM CẦN TRÁNH

“Để con tự lập” = mặc kệ con

Không.

Tự lập cần:

hướng dẫn → thực hành → hỗ trợ → trao quyền.

“Cho con tự quyết” = con muốn gì cũng được

Không.

Tự quyết cần:

quyền lựa chọn + giới hạn + trách nhiệm.

“Để con sai” = để con tự chịu mọi hậu quả

Không.

Sai sót cần nằm trong:

giới hạn an toàn và phù hợp với độ tuổi.

“Dạy con” = nói cho con biết

Không.

Giáo dục cần đi tới:

hiểu → hành → phản hồi → điều chỉnh.

“Con thành công” = con đạt thành tích cao

Không nhất thiết.

Thành công cần được nhìn cùng với:

nhân cách + năng lực + nội lực + khả năng tạo giá trị.

16. VAI TRÒ CỦA CHƯƠNG 01

Chương này không đi sâu vào:

• 3 Gốc;
• Tam Bảo;
• Nuôi–Dạy–Rèn–Trao quyền;
• Tự học;
• Nghị lực;
• Tự lập;
• Thành công;
• Hạnh phúc.

Tất cả những nội dung đó sẽ có:

“nhà chính”

ở các chương sau.

Chương 01 chỉ làm một việc:

thay đổi cách nhìn về mục tiêu của việc dạy con.

Từ:

DẠY MỘT ĐỨA TRẺ

sang:

PHÁT TRIỂN MỘT CON NGƯỜI.

17. BÀI TẬP THỰC HÀNH

Trong 7 ngày tới, cha mẹ không cần cố thay đổi tất cả.

Chỉ cần quan sát.

Mỗi ngày ghi lại ba điều:

1. Một việc con có thể tự làm

Tôi có đang làm thay không?

2. Một quyết định con có thể tham gia

Tôi có đang quyết định thay không?

3. Một sai sót con có thể tự sửa

Tôi có đang sửa thay không?

Sau 7 ngày, hãy nhìn lại:

Tôi đang giúp con trưởng thành hay đang vô tình duy trì sự phụ thuộc?

18. CÂU HỎI PHẢN TƯ

Nếu mục tiêu của việc nuôi dạy con không phải là để con mãi cần mình, thì hôm nay mình cần thay đổi điều gì trong cách mình đang nuôi dạy con?

19. KẾT LUẬN

Cha mẹ có thể cho con:

một tuổi thơ đủ đầy;

một nền giáo dục tốt;

một ngôi trường tốt;

nhiều cơ hội;

nhiều lời khuyên.

Nhưng cuối cùng:

cuộc đời vẫn là của con.

Vì vậy, mục tiêu của giáo dục không phải là khiến con phụ thuộc ngày càng lâu vào cha mẹ.

Mà là:

giúp con từng bước có đủ năng lực để tự sống.

Từ:

được chăm sóc

đến:

biết chăm sóc chính mình.

Từ:

được chỉ dẫn

đến:

biết tự suy nghĩ.

Từ:

được quyết định

đến:

biết tự lựa chọn.

Từ:

được bảo vệ

đến:

biết tự đứng vững.

Và cuối cùng:

từ một đứa trẻ được nuôi dưỡng trở thành một con người có khả năng tự làm chủ cuộc đời mình.

Đó là điểm bắt đầu của toàn bộ hệ thống:

DẠY CON THỰC CHẤT LÀ DẠY CON NGƯỜI.

LIÊN KẾT SANG CHƯƠNG 02

Nếu giáo dục cuối cùng là giáo dục một con người, thì câu hỏi tiếp theo là:

Một con người cần có nền tảng nào để sống đúng, hiểu đúng và làm được?

Đó là:

ĐẠO ĐỨC — TRÍ TUỆ — NGHỊ LỰC.

→ Chương 02: BA GỐC — ĐẠO ĐỨC, TRÍ TUỆ, NGHỊ LỰC.