Chương 46 — Thành Công Không Chỉ Là Thành Tích
1. MỤC TIÊU CHƯƠNG
Giúp cha mẹ nhìn lại một câu hỏi tưởng như quen thuộc:
“Thế nào là một đứa trẻ thành công?”
Trong nhiều gia đình, thành công dễ được đo bằng:
điểm số;
trường tốt;
bằng cấp;
nghề nghiệp;
thu nhập;
chức vụ;
thành tích;
giải thưởng;
sự công nhận của xã hội.
Những điều đó có thể có giá trị.
Nhưng chúng chỉ phản ánh một phần của thành công.
Một người có thể:
học rất giỏi nhưng không biết tự quản;
có thu nhập cao nhưng sống thiếu cân bằng;
có địa vị nhưng quan hệ đổ vỡ;
đạt nhiều thành tích nhưng không biết mình sống vì điều gì.
Vì vậy, giáo dục cần mở rộng câu hỏi:
CON CÓ ĐẠT ĐƯỢC ĐIỀU GÌ?
thành:
CON ĐÃ TRỞ THÀNH NGƯỜI NHƯ THẾ NÀO VÀ CON DÙNG NHỮNG GÌ MÌNH CÓ ĐỂ TẠO RA GIÁ TRỊ GÌ?
2. CÂU HỎI TRUNG TÂM
Nếu thành tích không phải toàn bộ thành công, vậy cha mẹ nên chuẩn bị cho con những năng lực và nền tảng nào để con có một cuộc đời thành công theo nghĩa rộng hơn?
Hệ thống Dạy Con Lemacy không phủ nhận:
thành tích;
học tập;
nghề nghiệp;
thu nhập;
thành tựu.
Nhưng đặt chúng vào một hệ thống lớn hơn:
NỘI LỰC → NĂNG LỰC → TẠO GIÁ TRỊ → THÀNH TỰU → ĐÓNG GÓP.
3. THÀNH TÍCH VÀ THÀNH CÔNG KHÔNG HOÀN TOÀN GIỐNG NHAU
THÀNH TÍCH
Là những kết quả có thể nhìn thấy:
điểm cao;
giải thưởng;
bằng cấp;
chức vụ;
doanh thu;
tài sản;
danh tiếng.
THÀNH CÔNG
Có thể hiểu rộng hơn là:
KHẢ NĂNG DÙNG NỘI LỰC VÀ NĂNG LỰC CỦA MÌNH ĐỂ TẠO RA NHỮNG KẾT QUẢ CÓ GIÁ TRỊ, PHÙ HỢP VỚI MỤC TIÊU VÀ TRÁCH NHIỆM CỦA BẢN THÂN.
Vì vậy:
THÀNH TÍCH LÀ MỘT DẠNG KẾT QUẢ.
Nhưng:
THÀNH CÔNG LÀ CẢ KHẢ NĂNG TẠO RA VÀ DUY TRÌ GIÁ TRỊ.
4. TẠI SAO CHA MẸ DỄ ĐỒNG NHẤT THÀNH CÔNG VỚI THÀNH TÍCH?
Vì thành tích:
dễ nhìn thấy;
dễ đo;
dễ so sánh;
dễ kể với người khác.
Ví dụ:
“Con tôi đạt giải.”
“Con tôi vào trường tốt.”
“Con tôi được điểm cao.”
Trong khi những điều quan trọng khác khó đo hơn:
con có trung thực không?
con có tự học được không?
con có chịu trách nhiệm không?
con có biết xử lý thất bại không?
con có biết hợp tác không?
con có khả năng tự đứng vững không?
con có tạo ra giá trị cho người khác không?
Vì khó đo nên chúng dễ bị bỏ qua.
5. THÀNH TÍCH CÓ GIÁ TRỊ, NHƯNG KHÔNG NÊN LÀM THƯỚC ĐO DUY NHẤT
Một đứa trẻ đạt thành tích cao có thể đang phát triển rất tốt.
Nhưng cha mẹ cần nhìn thêm:
THÀNH TÍCH ĐƯỢC TẠO RA BẰNG CÁCH NÀO?
Nếu bằng:
học tập;
kỷ luật;
tự học;
nỗ lực;
hợp tác;
trách nhiệm,
thì thành tích có thể là biểu hiện của năng lực.
Nhưng nếu bằng:
gian dối;
gian lận;
áp lực quá mức;
thao túng;
làm tổn hại người khác,
thì thành tích không thể được xem là toàn bộ thành công.
Đây chính là vai trò của:
ĐẠO ĐỨC.
6. BA GỐC TRONG THÀNH CÔNG
Thành công bền vững cần nhìn qua:
ĐẠO ĐỨC – TRÍ TUỆ – NGHỊ LỰC.
ĐẠO ĐỨC
Giúp con biết:
điều gì đáng làm;
điều gì không nên làm;
thành công bằng cách nào mà không gây hại.
TRÍ TUỆ
Giúp con:
hiểu vấn đề;
nhìn cơ hội;
giải quyết vấn đề;
lựa chọn phương án;
thích nghi.
NGHỊ LỰC
Giúp con:
bắt đầu;
kiên trì;
vượt khó;
điều chỉnh;
tiếp tục.
Có thể cô đọng:
ĐẠO ĐỨC ĐỊNH HƯỚNG → TRÍ TUỆ DẪN ĐƯỜNG → NGHỊ LỰC BIẾN THÀNH HÀNH ĐỘNG.
7. NỘI LỰC ĐI TRƯỚC THÀNH TỰU
Một hệ thống giáo dục dễ mắc lỗi:
tập trung vào kết quả trước,
thay vì:
xây năng lực tạo ra kết quả.
Lemacy đặt chuỗi:
3 GỐC → NỘI LỰC → NĂNG LỰC → KẾT QUẢ.
Ví dụ:
Muốn con có kết quả học tập tốt, không chỉ:
ép học.
Mà cần phát triển:
khả năng tự học;
tư duy;
kỷ luật;
nghị lực;
khả năng giải quyết vấn đề.
Khi năng lực tăng:
kết quả có cơ sở để tăng.
8. “CÂY THÀNH CÔNG”
Có thể hình dung thành công như một cái cây.
GỐC
ĐẠO ĐỨC – TRÍ TUỆ – NGHỊ LỰC.
THÂN
NHÂN CÁCH + NỘI LỰC.
CÀNH
kiến thức;
kỹ năng;
kỷ luật;
tự học;
giao tiếp;
giải quyết vấn đề.
QUẢ
thành tích;
nghề nghiệp;
thu nhập;
quan hệ;
thành tựu;
giá trị tạo ra.
Nếu chỉ chăm:
“quả”
mà bỏ quên:
“gốc”,
cây khó phát triển bền vững.
Đây là một mô hình giáo dục của Lemacy, không phải một mô hình đo lường khoa học.
9. THÀNH CÔNG KHÔNG PHẢI LÀ SO SÁNH VỚI NGƯỜI KHÁC
Một trong những áp lực lớn nhất đối với trẻ:
“Con nhà người ta.”
So sánh có thể khiến trẻ:
chạy theo tiêu chuẩn bên ngoài;
mất động lực nội tại;
cảm thấy mình luôn thiếu;
đánh đồng giá trị bản thân với thành tích.
Một cách tiếp cận tốt hơn:
A → A+1.
So sánh:
hôm nay với hôm qua;
năng lực hiện tại với năng lực trước đây;
tiến bộ với chính mình.
Câu hỏi:
“Con đã tiến bộ ở đâu?”
quan trọng hơn:
“Con có hơn bạn không?”
10. THÀNH CÔNG KHÔNG CÓ MỘT KHUÔN DUY NHẤT
Một người có thể thành công trong:
nghiên cứu;
kinh doanh;
nghệ thuật;
kỹ thuật;
giáo dục;
thể thao;
nghề thủ công;
dịch vụ;
quản lý;
hoặc những lĩnh vực khác.
Không nên dùng một khuôn:
đại học tốt → công việc tốt → lương cao
để định nghĩa toàn bộ cuộc đời.
Điều quan trọng là:
CON HIỂU MÌNH, CÓ NĂNG LỰC VÀ TẠO ĐƯỢC GIÁ TRỊ.
11. THÀNH CÔNG CẦN ĐƯỢC ĐẶT TRÊN NỀN TẢNG HIỂU MÌNH
Một đứa trẻ không nên chỉ hỏi:
“Nghề nào kiếm nhiều tiền?”
Mà cần từng bước hiểu:
mình coi trọng điều gì?
mình có xu hướng gì?
mình giỏi điều gì?
mình cần phát triển gì?
mình muốn đóng góp điều gì?
điều gì phù hợp với mình?
Có thể sử dụng định hướng:
NHÂN CÁCH → XU HƯỚNG/NĂNG KHIẾU → KIẾN THỨC → KỸ NĂNG → NGHỀ NGHIỆP → TẠO GIÁ TRỊ.
Đây là khung định hướng giáo dục, không phải công thức dự đoán nghề nghiệp.
12. TÀI NĂNG KHÔNG ĐỒNG NGHĨA VỚI THÀNH CÔNG
Một đứa trẻ có năng khiếu có thể:
học nhanh;
làm tốt;
đạt thành tích.
Nhưng nếu thiếu:
kỷ luật;
trách nhiệm;
đạo đức;
khả năng hợp tác;
khả năng chịu thất bại,
thì năng khiếu chưa chắc chuyển thành giá trị bền vững.
Vì vậy:
TÀI NĂNG CẦN ĐƯỢC NUÔI BẰNG NHÂN CÁCH VÀ NỘI LỰC.
13. THÀNH CÔNG VÀ KHẢ NĂNG THÍCH NGHI
Thế giới thay đổi.
Kiến thức thay đổi.
Công nghệ thay đổi.
Nghề nghiệp thay đổi.
Một người chỉ dựa vào:
kiến thức hiện tại
có thể gặp khó khăn khi hoàn cảnh thay đổi.
Một người có:
TỰ HỌC + TƯ DUY + NGHỊ LỰC + KHẢ NĂNG ĐIỀU CHỈNH
có khả năng tiếp tục phát triển.
Vì vậy:
THÀNH CÔNG KHÔNG CHỈ LÀ ĐẠT ĐƯỢC MỘT VỊ TRÍ.
Mà còn là:
CÓ KHẢ NĂNG TIẾP TỤC THÍCH NGHI VÀ TẠO GIÁ TRỊ.
14. KHẢ NĂNG TỰ HỌC LÀ MỘT TÀI SẢN DÀI HẠN
Một người có thể:
chưa biết.
Nhưng nếu biết:
đặt câu hỏi;
tìm nguồn;
học;
thực hành;
nhận phản hồi;
sửa;
lặp lại,
thì có khả năng tiếp tục trưởng thành.
Chuỗi:
KHÔNG BIẾT → HỎI → TÌM → HỌC → HIỂU → THỬ → PHẢN HỒI → SỬA → LẶP LẠI → NĂNG LỰC.
Vì vậy, cha mẹ không nên chỉ hỏi:
“Con biết bao nhiêu?”
Mà còn:
“Con có biết cách học điều mình chưa biết không?”
15. KHẢ NĂNG ĐỨNG DẬY SAU THẤT BẠI
Một đứa trẻ được chuẩn bị cho thành công không phải là đứa trẻ:
chưa bao giờ thất bại.
Mà là đứa trẻ:
biết đối diện với thất bại;
biết nhìn nguyên nhân;
biết sửa;
biết thử lại;
biết thay đổi cách làm.
Có thể cô đọng:
THẤT BẠI → PHẢN TƯ → ĐIỀU CHỈNH → TRƯỞNG THÀNH.
Đây là lý do:
NGHỊ LỰC
là một phần của thành công.
16. THÀNH CÔNG KHÔNG ĐỒNG NGHĨA VỚI LUÔN THẮNG
Một đứa trẻ nếu được dạy:
phải thắng;
phải hơn;
phải đứng đầu,
có thể hình thành một hệ quy chiếu:
giá trị bản thân = kết quả.
Khi đó, thất bại trở thành:
đe dọa bản sắc.
Một cách tiếp cận trưởng thành hơn:
LÀM TỐT NHẤT TRONG KHẢ NĂNG + HỌC TỪ KẾT QUẢ + ĐIỀU CHỈNH + TIẾP TỤC.
Có những cuộc chơi cần thắng.
Có những cuộc chơi cần học.
Có những cuộc chơi cần biết dừng.
Trí tuệ nằm ở:
BIẾT MÌNH ĐANG Ở TRONG CUỘC CHƠI NÀO.
17. THÀNH CÔNG CẦN KHẢ NĂNG TẠO GIÁ TRỊ
Một câu hỏi quan trọng:
Con đang có gì?
không quan trọng bằng:
Con tạo ra được gì?
Có thể là:
một sản phẩm;
một giải pháp;
một công trình;
một ý tưởng;
một dịch vụ;
một tác phẩm;
một nghiên cứu;
một môi trường tốt hơn;
một con người tốt hơn.
Giá trị có thể được tạo ra ở nhiều quy mô.
Vì vậy:
THÀNH CÔNG CAO HƠN KHÔNG NHẤT THIẾT LÀ SỞ HỮU NHIỀU HƠN, MÀ CÓ THỂ LÀ TẠO RA NHIỀU GIÁ TRỊ HƠN.
18. TỪ “CÓ” SANG “TẠO”
Một hệ thống giáo dục thiên về vật chất có thể tập trung:
con có gì?
con kiếm được bao nhiêu?
con đứng ở đâu?
Lemacy muốn mở rộng:
CON CÓ THỂ TẠO RA GÌ?
Từ:
SỞ HỮU
sang:
NĂNG LỰC
và từ:
NĂNG LỰC
sang:
GIÁ TRỊ.
19. THÀNH CÔNG CẦN CÓ TRÁCH NHIỆM
Càng có:
năng lực;
tiền;
ảnh hưởng;
vị trí,
thì càng có:
trách nhiệm.
Một người có năng lực nhưng:
sử dụng nó để gây hại,
không thể chỉ được đánh giá bằng:
thành tích.
Vì vậy:
QUYỀN NĂNG → TRÁCH NHIỆM.
Đây là nguyên tắc đã xuất hiện xuyên suốt hệ thống.
20. THÀNH CÔNG VÀ PHỤNG SỰ
Ở cấp độ cao hơn:
TÔI → CHÚNG TA → TOÀN THỂ.
Ban đầu trẻ cần học:
chăm sóc bản thân;
tự chịu trách nhiệm.
Sau đó:
biết hợp tác;
biết quan tâm người khác.
Cuối cùng:
biết dùng năng lực để tạo giá trị rộng hơn.
Đây là nền tảng để chuyển:
THÀNH CÔNG CÁ NHÂN → GIÁ TRỊ CHO NGƯỜI KHÁC.
21. GIÚP ĐỠ KHÔNG PHẢI LÀ LÀM THAY
Ngay cả trong thành công, tư duy “giúp” cần đúng:
GIÚP → NÂNG NĂNG LỰC → TĂNG TỰ CHỦ → GIẢM PHỤ THUỘC.
Nếu cha mẹ luôn:
làm thay;
giải quyết thay;
tạo mọi cơ hội thay,
thì con có thể đạt kết quả nhưng chưa chắc có:
năng lực tạo ra kết quả bằng chính mình.
Vì vậy:
MỘT TRONG NHỮNG MÓN QUÀ LỚN NHẤT CHA MẸ CÓ THỂ CHO CON LÀ NĂNG LỰC, KHÔNG CHỈ LÀ KẾT QUẢ.
22. THÀNH CÔNG CẦN KHẢ NĂNG TỰ ĐỨNG VỮNG
Một người có thể đạt:
địa vị;
tài sản;
thành tích.
Nhưng nếu mọi quyết định đều cần:
cha mẹ;
người khác;
sự công nhận,
thì mức độ tự chủ vẫn hạn chế.
Thành công trưởng thành cần:
TỰ SUY NGHĨ → TỰ LỰA CHỌN → TỰ HÀNH ĐỘNG → TỰ CHỊU TRÁCH NHIỆM → TỰ ĐIỀU CHỈNH.
Đó là:
NỘI LỰC.
23. THÀNH CÔNG KHÔNG NÊN ĐƯỢC XÂY TRÊN SỰ KIỆT SỨC
Một sai lầm khác:
“Muốn thành công phải hy sinh tất cả.”
Nỗ lực là cần thiết.
Nghị lực là cần thiết.
Kỷ luật là cần thiết.
Nhưng thành công không nên được đồng nhất với:
kiệt sức;
thiếu ngủ kéo dài;
bỏ bê sức khỏe;
mất mọi mối quan hệ;
sống trong căng thẳng liên tục.
Một người cần biết:
làm việc;
nghỉ ngơi;
phục hồi;
duy trì sức khỏe;
xây dựng quan hệ;
tiếp tục phát triển.
Đây là nền tảng để bước sang câu chuyện:
THÀNH CÔNG VÀ HẠNH PHÚC.
24. CHA MẸ KHÔNG NÊN SỐNG GIẤC MƠ CỦA MÌNH QUA CON
Một dạng kiểm soát tinh vi:
“Ngày trước bố/mẹ không có cơ hội, nên con phải…”
Điều đó có thể biến:
ước mơ của cha mẹ
thành:
nghĩa vụ của con.
Cha mẹ có thể:
chia sẻ kinh nghiệm;
mở cơ hội;
định hướng;
cảnh báo.
Nhưng con cần có không gian:
khám phá;
lựa chọn;
thử;
sai;
điều chỉnh.
Bởi:
CON LÀ MỘT CON NGƯỜI RIÊNG, KHÔNG PHẢI PHIÊN BẢN TIẾP THEO CỦA CHA MẸ.
25. BẢN ĐỒ THÀNH CÔNG CỦA LEMACY
Có thể cô đọng:
3 GỐC → NỘI LỰC → NĂNG LỰC → TỰ CHỦ → TẠO GIÁ TRỊ → THÀNH TỰU → ĐÓNG GÓP.
Trong đó:
3 GỐC
Đạo đức – Trí tuệ – Nghị lực.
NỘI LỰC
khả năng tự vận hành.
NĂNG LỰC
khả năng làm được.
TỰ CHỦ
khả năng tự lựa chọn và chịu trách nhiệm.
TẠO GIÁ TRỊ
biến năng lực thành kết quả có ích.
THÀNH TỰU
những kết quả cụ thể đạt được.
ĐÓNG GÓP
giá trị mở rộng đến người khác và cộng đồng.
26. NHỮNG SAI LẦM CHA MẸ THƯỜNG GẶP
1. Đồng nhất điểm số với trí tuệ
Điểm số chỉ phản ánh một phần kết quả học tập.
2. Đồng nhất thành tích với giá trị con người
Một kết quả không định nghĩa toàn bộ một con người.
3. So sánh con với người khác
Làm lệch hệ quy chiếu phát triển.
4. Chạy theo danh tiếng
Đặt hình ảnh xã hội cao hơn năng lực thực.
5. Ép con theo nghề cha mẹ chọn
Tước cơ hội khám phá.
6. Thưởng mọi thành tích bằng vật chất
Có thể làm động lực bên ngoài lấn át động lực bên trong.
7. Sợ con thất bại
Tước mất trải nghiệm.
8. Làm thay để con đạt kết quả nhanh
Kết quả tăng nhưng năng lực có thể không tăng tương ứng.
9. Chỉ dạy cách kiếm tiền
Nhưng không dạy cách sử dụng năng lực và nguồn lực có trách nhiệm.
10. Nghĩ thành công là có nhiều hơn
Bỏ qua câu hỏi:
“Con tạo ra giá trị gì?”
27. BÀI TẬP — ĐỊNH NGHĨA THÀNH CÔNG
Cha mẹ và con cùng hoàn thành:
Với con, một người thành công là người…
Sau đó hỏi:
Vì sao?
Điều gì quan trọng nhất?
Thành tích có vai trò gì?
Tiền có vai trò gì?
Quan hệ có vai trò gì?
Đóng góp có vai trò gì?
Mục tiêu:
GIÚP CON TỰ XÂY DỰNG HỆ QUY CHIẾU THÀNH CÔNG.
28. BÀI TẬP — BẢN ĐỒ “NỘI LỰC → NĂNG LỰC → KẾT QUẢ”
Chọn một mục tiêu của con.
Ví dụ:
học một môn;
chơi thể thao;
làm dự án;
học ngoại ngữ.
Viết:
MỤC TIÊU
Con muốn đạt gì?
NĂNG LỰC
Con cần biết và làm được gì?
NỘI LỰC
Con cần:
kỷ luật;
nghị lực;
tự học;
tự quản
ở mức nào?
HÀNH ĐỘNG
Con sẽ làm gì mỗi tuần?
Mục tiêu:
ĐƯA THÀNH CÔNG TỪ ƯỚC MUỐN VỀ QUÁ TRÌNH XÂY NĂNG LỰC.
29. BÀI TẬP — “CON ĐANG TẠO RA GIÁ TRỊ GÌ?”
Mỗi tuần hỏi:
Con đã tạo ra giá trị gì?
Có thể rất nhỏ:
giúp một người;
hoàn thành một công việc;
giải quyết một vấn đề;
làm tốt trách nhiệm;
chia sẻ kiến thức;
tạo ra một sản phẩm;
chăm sóc một người;
cải thiện một điều trong gia đình.
Mục tiêu:
TẬP CHO CON NHÌN GIÁ TRỊ QUA ĐIỀU MÌNH TẠO RA, KHÔNG CHỈ QUA ĐIỀU MÌNH SỞ HỮU.
30. BÀI TẬP — A→A+1
Không hỏi:
“Con có giỏi hơn người khác không?”
Hỏi:
“So với chính con trước đây, con đã tiến bộ ở đâu?”
Chọn một điểm:
kiến thức;
kỹ năng;
kỷ luật;
giao tiếp;
thể chất;
tự học;
tự quản.
Xác định:
A = hiện tại.
A+1 = bước tiến tiếp theo.
31. CÂU HỎI PHẢN TƯ
- Tôi đang định nghĩa thành công của con bằng điều gì?
- Tôi có đang đồng nhất điểm số với trí tuệ không?
- Tôi có đang dùng thành tích của con để khẳng định mình với xã hội không?
- Tôi có đang so sánh con với người khác?
- Tôi có quan tâm đến năng lực phía sau thành tích không?
- Con có đang học cách tự học và tự phát triển không?
- Con có biết cách đứng dậy sau thất bại không?
- Tôi có đang sống giấc mơ của mình qua con không?
- Tôi có giúp con hiểu mình và khám phá hướng đi phù hợp không?
- Nếu bỏ hết điểm số, bằng cấp và danh hiệu, con còn những năng lực nào khiến tôi tự hào?
32. KẾT LUẬN
Thành công không phải là:
không có thành tích.
Cũng không phải:
phủ nhận tiền bạc;
phủ nhận nghề nghiệp;
phủ nhận địa vị;
phủ nhận thành tựu.
Mà là:
ĐẶT THÀNH TÍCH VÀO ĐÚNG VỊ TRÍ.
Thành tích có thể là:
QUẢ.
Nhưng muốn có quả tốt, cần xây:
GỐC.
Và gốc của hệ thống này là:
ĐẠO ĐỨC – TRÍ TUỆ – NGHỊ LỰC.
Từ đó:
3 GỐC → NỘI LỰC → NĂNG LỰC → TỰ CHỦ → TẠO GIÁ TRỊ → THÀNH TỰU → ĐÓNG GÓP.
Một đứa trẻ thành công không nhất thiết là:
đứa trẻ đứng đầu lớp;
có nhiều giải thưởng nhất;
kiếm nhiều tiền nhất;
hay được người khác ngưỡng mộ nhất.
Mà là người:
CÓ NỘI LỰC ĐỂ TỰ ĐỨNG VỮNG, CÓ NĂNG LỰC ĐỂ TẠO RA GIÁ TRỊ, CÓ ĐẠO ĐỨC ĐỂ DÙNG NĂNG LỰC ĐÚNG CÁCH VÀ CÓ TRÁCH NHIỆM VỚI NHỮNG GÌ MÌNH TẠO RA.
Và đó mới là nền tảng để bước sang câu hỏi tiếp theo:
Nếu thành công không phải là tránh mọi khó khăn, vậy hạnh phúc có phải là một cuộc sống không có khó khăn?
33. LIÊN KẾT VỚI CHƯƠNG TIẾP THEO
Chương 46 giúp chuyển hệ quy chiếu:
THÀNH TÍCH → NĂNG LỰC → GIÁ TRỊ → THÀNH CÔNG.
Nhưng thành công vẫn chưa trả lời hết câu hỏi:
CON CÓ HẠNH PHÚC KHÔNG?
Một người có thể:
thành đạt nhưng bất an;
giàu có nhưng cô độc;
có địa vị nhưng kiệt sức;
đạt nhiều mục tiêu nhưng không biết mình đang sống vì điều gì.
Ngược lại, hạnh phúc cũng không có nghĩa:
tránh mọi khó khăn;
luôn vui;
không thất bại;
không có trách nhiệm.
Vì vậy, chương tiếp theo sẽ đi vào một phân biệt rất quan trọng:
THÀNH CÔNG KHÔNG ĐỒNG NGHĨA VỚI HẠNH PHÚC.
Và:
HẠNH PHÚC KHÔNG PHẢI LÀ MỘT CUỘC ĐỜI KHÔNG CÓ KHÓ KHĂN.
Đó là:
CHƯƠNG 47 — HẠNH PHÚC KHÔNG PHẢI LÀ TRÁNH MỌI KHÓ KHĂN.
