Chương 02 — Ba Gốc: Đạo Đức – Trí Tuệ – Nghị Lực
1. MỤC TIÊU CHƯƠNG
Giúp cha mẹ hiểu Ba Gốc như một nền tảng để hình thành con người:
- Đạo đức giúp con biết điều gì nên làm, điều gì không nên làm.
- Trí tuệ giúp con quan sát, hiểu, suy nghĩ và lựa chọn đúng.
- Nghị lực giúp con biến điều đúng và điều đã hiểu thành hành động, đồng thời kiên trì khi gặp khó khăn.
Ba Gốc không phải ba phẩm chất tồn tại tách rời. Chúng bổ trợ và điều chỉnh lẫn nhau.
ĐẠO ĐỨC ĐỊNH HƯỚNG → TRÍ TUỆ DẪN ĐƯỜNG → NGHỊ LỰC BIẾN THÀNH HÀNH ĐỘNG.
2. CÂU HỎI TRUNG TÂM
Một đứa trẻ cần những nền tảng nào để biết sống đúng, hiểu đúng và làm được điều mình nên làm?
Cha mẹ thường quan tâm:
- Con có ngoan không?
- Con có học giỏi không?
- Con có chăm chỉ không?
- Con có thành công không?
Nhưng trước những câu hỏi đó còn một câu hỏi nền tảng hơn:
Con có đang trở thành một con người có nền tảng tốt hay không?
Một đứa trẻ có thể thông minh nhưng thiếu đạo đức.
Có thể có đạo đức nhưng thiếu khả năng suy xét.
Có thể hiểu rất nhiều nhưng thiếu nghị lực để thực hiện.
Vì vậy, giáo dục không chỉ là truyền đạt kiến thức hay sửa hành vi trước mắt. Giáo dục cần hướng đến việc hình thành một con người có đạo đức, trí tuệ và nghị lực.
3. ĐẠO ĐỨC — BIẾT ĐIỀU GÌ NÊN LÀM
Đạo đức trước hết liên quan đến khả năng nhận biết:
Điều gì nên làm? Điều gì không nên làm?
Nhưng biết đúng chưa đủ.
Một đứa trẻ có thể biết:
- Không nên nói dối.
- Không nên lấy đồ của người khác.
- Cần giữ lời hứa.
- Cần biết xin lỗi khi làm sai.
- Cần tôn trọng người khác.
Nhưng trong một tình huống thực tế, con vẫn có thể làm ngược lại.
Vì vậy, giáo dục đạo đức cần đi từ:
BIẾT → HIỂU → LỰA CHỌN → HÀNH ĐỘNG → CHỊU TRÁCH NHIỆM.
Đạo đức không chỉ nằm trong lời nói.
Nó được hình thành qua những việc rất đời thường:
- giữ lời hứa;
- hoàn thành phần việc của mình;
- biết nhận lỗi;
- sửa chữa khi gây ra hậu quả;
- biết cảm ơn;
- biết xin lỗi;
- biết giúp đỡ người khác;
- biết tôn trọng ranh giới;
- biết lựa chọn điều đúng ngay cả khi không có người giám sát.
Một điểm quan trọng
Cha mẹ không thể hình thành đạo đức cho con chỉ bằng cách liên tục nói:
“Con phải ngoan.”
Điều quan trọng hơn là tạo ra những tình huống để con thực hành điều đúng.
Ví dụ:
Con làm vỡ một món đồ.
Thay vì chỉ mắng:
“Sao con hậu đậu thế?”
Có thể chuyển thành:
“Chuyện gì đã xảy ra?”
“Phần trách nhiệm của con ở đâu?”
“Bây giờ con có thể làm gì để sửa?”
Như vậy, con không chỉ học rằng “làm vỡ đồ là sai”, mà còn học được một nguyên tắc sâu hơn:
Sai thì nhận trách nhiệm và tìm cách sửa.
4. TRÍ TUỆ — BIẾT HIỂU VÀ SUY XÉT
Trong hệ thống này, trí tuệ không được hiểu đơn giản là:
- điểm số cao;
- nhớ nhiều kiến thức;
- học nhanh;
- có bằng cấp;
- thông minh hơn người khác.
Trí tuệ được nhìn qua khả năng:
QUAN SÁT → ĐẶT CÂU HỎI → PHÂN TÍCH → HIỂU → LỰA CHỌN → HÀNH ĐỘNG → PHẢN TƯ → ĐIỀU CHỈNH.
Một đứa trẻ có trí tuệ không chỉ hỏi:
“Đáp án là gì?”
Mà dần biết hỏi:
“Tại sao lại như vậy?”
“Nếu làm cách này thì điều gì xảy ra?”
“Có cách nào tốt hơn không?”
“Mình đang thiếu thông tin gì?”
“Mình có thể kiểm tra điều này bằng cách nào?”
Đó là quá trình chuyển từ học thuộc sang hiểu.
4.1. Kiến thức chưa phải trí tuệ
Một đứa trẻ có thể đọc rất nhiều sách nhưng chưa chắc biết vận dụng.
Có thể biết rất nhiều nguyên tắc nhưng chưa chắc biết lựa chọn trong đời sống.
Vì vậy:
KIẾN THỨC → HIỂU → VẬN DỤNG → PHẢN TƯ → TRÍ TUỆ.
Cha mẹ nên hạn chế việc trả lời mọi câu hỏi quá nhanh.
Khi con hỏi:
“Tại sao?”
Không phải lúc nào cha mẹ cũng cần lập tức đưa đáp án.
Có thể hỏi lại:
“Con nghĩ sao?”
Hoặc:
“Nếu là con, con sẽ tìm hiểu điều đó bằng cách nào?”
Mục tiêu không phải làm con khó khăn.
Mục tiêu là giúp con hình thành năng lực tự suy nghĩ.
5. NGHỊ LỰC — BIẾT LÀM VÀ ĐI TIẾP
Nếu đạo đức giúp con biết nên làm gì, trí tuệ giúp con biết làm thế nào, thì nghị lực giúp con thực sự làm và tiếp tục làm khi gặp khó khăn.
Nghị lực có thể được nhìn qua ba khả năng:
DÁM BẮT ĐẦU → KIÊN TRÌ → HOÀN THÀNH.
Trong hệ thống nội dung của Lemacy, nghị lực được liên hệ với ba trạng thái:
DŨNG – NHẪN – TĨNH.
- Dũng: dám bắt đầu, dám đối diện.
- Nhẫn: có khả năng tiếp tục khi chưa thuận lợi.
- Tĩnh: biết dừng lại, quan sát và điều chỉnh thay vì phản ứng mù quáng.
Nghị lực vì vậy không đồng nghĩa với:
- cố chấp;
- chịu đựng mọi thứ;
- hiếu thắng;
- làm bằng mọi giá;
- không bao giờ bỏ cuộc.
Một người có nghị lực nhưng thiếu trí tuệ có thể trở thành người cố chấp.
Một người có nghị lực nhưng thiếu đạo đức có thể dùng sức mạnh của mình vào việc sai.
Vì vậy, nghị lực cần được đặt trong mối quan hệ với hai Gốc còn lại.
6. BA GỐC PHẢI ĐI CÙNG NHAU
Ba Gốc có thể hình dung như một hệ thống:
ĐẠO ĐỨC → ĐỊNH HƯỚNG
TRÍ TUỆ → DẪN ĐƯỜNG
NGHỊ LỰC → HÀNH ĐỘNG
Ví dụ:
Một đứa trẻ nhìn thấy bạn bị bắt nạt.
Có Đạo đức nhưng thiếu Trí tuệ
Con biết cần bảo vệ bạn nhưng có thể lao vào đánh nhau ngay.
Ý định có thể tốt nhưng cách hành động chưa chắc phù hợp.
Có Trí tuệ nhưng thiếu Đạo đức
Con hiểu tình huống rất rõ nhưng có thể sử dụng hiểu biết của mình để lợi dụng người khác.
Thông minh nhưng không có định hướng đạo đức có thể tạo ra hậu quả lớn.
Có Đạo đức và Trí tuệ nhưng thiếu Nghị lực
Con biết bạn cần được giúp đỡ, biết cách hỗ trợ an toàn nhưng lại không dám hành động vì sợ bị liên lụy.
Con hiểu nhưng không làm được.
Khi Ba Gốc cùng phát triển
Con có thể:
Nhận ra vấn đề → hiểu tình huống → cân nhắc cách làm → hành động phù hợp → chịu trách nhiệm với lựa chọn của mình.
Đó mới là nền tảng của một con người trưởng thành.
7. KHI BA GỐC MẤT CÂN BẰNG
Một trong những giá trị của mô hình Ba Gốc là giúp cha mẹ nhìn ra sự mất cân bằng.
Trí tuệ + Nghị lực nhưng thiếu Đạo đức
Có thể tạo ra một người:
- rất giỏi;
- rất quyết đoán;
- rất có khả năng đạt mục tiêu;
nhưng có thể sử dụng năng lực để gây hại.
Đạo đức + Nghị lực nhưng thiếu Trí tuệ
Có thể tạo ra một người:
- có thiện ý;
- chăm chỉ;
- sẵn sàng làm;
nhưng đôi khi lựa chọn sai phương pháp vì chưa hiểu vấn đề.
Đạo đức + Trí tuệ nhưng thiếu Nghị lực
Có thể tạo ra một người:
- hiểu đúng;
- biết điều đúng;
- có nguyên tắc;
nhưng thiếu khả năng biến hiểu biết thành hành động.
Vì vậy, mục tiêu không phải là phát triển một Gốc thật mạnh.
Mục tiêu là giúp cả ba phối hợp với nhau.
8. CHA MẸ RÈN BA GỐC CHO CON BẰNG CÁCH NÀO?
Ba Gốc không hình thành chủ yếu từ những bài giảng dài.
Chúng được hình thành qua:
GIÁ TRỊ → TRẢI NGHIỆM → THỰC HÀNH → PHẢN TƯ → ĐIỀU CHỈNH → LẶP LẠI.
Rèn Đạo đức
Cho con cơ hội:
- giữ lời;
- chịu trách nhiệm;
- sửa lỗi;
- giúp đỡ;
- phục vụ;
- tôn trọng người khác;
- thực hiện những nguyên tắc đã thống nhất.
Rèn Trí tuệ
Cho con cơ hội:
- quan sát;
- đặt câu hỏi;
- tự tìm hiểu;
- phân tích;
- thử nghiệm;
- giải quyết vấn đề;
- giải thích lại bằng lời của mình.
Rèn Nghị lực
Cho con cơ hội:
- tự làm;
- gặp khó khăn phù hợp;
- chờ đợi;
- thất bại an toàn;
- làm lại;
- hoàn thành việc đã nhận;
- tăng dần mức độ thử thách.
Như vậy, cha mẹ không “trao” Ba Gốc cho con.
Cha mẹ kiến tạo môi trường và cơ hội để con tự hình thành chúng qua trải nghiệm.
9. MỘT NGUYÊN TẮC QUAN TRỌNG: ĐỪNG RÈN BA GỐC TÁCH RỜI
Trong đời sống, một hành động thường có thể đồng thời rèn cả ba.
Ví dụ: giao cho con nhiệm vụ tự chuẩn bị đồ dùng cho ngày hôm sau.
Con cần:
Đạo đức:
Có trách nhiệm với việc của mình.
Trí tuệ:
Biết kiểm tra ngày mai cần gì, sắp xếp thế nào.
Nghị lực:
Duy trì thói quen ngay cả khi không muốn làm.
Một nhiệm vụ nhỏ nhưng nếu được thực hiện đều đặn có thể trở thành một bài học lớn.
Đây cũng là lý do giáo dục không nhất thiết phải bắt đầu bằng những bài học lớn lao.
Những việc nhỏ được làm đúng và lặp lại đủ lâu sẽ góp phần hình thành phẩm chất lớn.
10. SAI LẦM CHA MẸ THƯỜNG GẶP
1. Chỉ chú trọng Trí tuệ
Đầu tư rất nhiều cho điểm số, ngoại ngữ, kiến thức nhưng xem nhẹ nhân cách và nghị lực.
2. Chỉ chú trọng “ngoan”
Muốn con nghe lời nhưng ít tạo cơ hội cho con suy nghĩ và tự quyết định.
Khi đó, “ngoan” có thể trở thành phụ thuộc nếu con chỉ làm đúng khi có người yêu cầu.
3. Rèn nghị lực bằng ép buộc
Nghĩ rằng càng khó, càng khắc nghiệt thì con càng mạnh.
Không phải vậy.
Thử thách cần phù hợp, an toàn, có ý nghĩa và tăng dần.
4. Nói về đạo đức nhưng cha mẹ không làm gương
Cha mẹ yêu cầu con trung thực nhưng lại nói dối trước mặt con.
Yêu cầu con giữ lời nhưng người lớn thường xuyên thất hứa.
Trong những trường hợp như vậy, hành vi thực tế của người lớn thường trở thành bài học mạnh hơn lời nói.
5. Làm thay để con “đỡ vất vả”
Điều này có thể giải quyết vấn đề trước mắt nhưng đồng thời làm giảm cơ hội để con rèn năng lực.
Giúp con tốt hơn là giúp con có khả năng tự làm.
11. BÀI TẬP THỰC HÀNH CHO CHA MẸ
Trong một tuần, chọn một việc nhỏ con đang làm hằng ngày.
Ví dụ:
- chuẩn bị sách vở;
- dọn phòng;
- chuẩn bị quần áo;
- hoàn thành một nhiệm vụ;
- quản lý một khoản tiền nhỏ;
- giải quyết một vấn đề trong sinh hoạt.
Quan sát ba câu hỏi:
Đạo đức
Con có nhận trách nhiệm với việc của mình không?
Trí tuệ
Con có biết suy nghĩ và tìm cách giải quyết không?
Nghị lực
Khi gặp khó khăn, con có tiếp tục hay bỏ cuộc ngay?
Sau đó, thay vì làm thay, hãy xem:
Cha mẹ cần hỗ trợ ở đâu để con có thể tự làm tốt hơn?
12. CÂU HỎI PHẢN TƯ
- Con tôi hiện đang mạnh ở Gốc nào?
- Gốc nào đang yếu hơn?
- Tôi đang quá chú trọng điểm số và kiến thức hay không?
- Tôi có đang đòi hỏi con “ngoan” nhưng lại ít cho con quyền suy nghĩ?
- Tôi có đang làm thay những việc có thể trở thành cơ hội rèn nghị lực?
- Khi con làm sai, tôi đang chỉ trích hay giúp con hiểu và sửa?
- Trong chính cách sống của tôi, con đang học được điều gì về đạo đức, trí tuệ và nghị lực?
13. KẾT LUẬN
Một đứa trẻ không chỉ cần biết nhiều.
Cũng không chỉ cần ngoan.
Càng không chỉ cần mạnh mẽ.
Con cần cả ba:
ĐẠO ĐỨC để biết mình nên sống thế nào.
TRÍ TUỆ để hiểu cuộc sống và lựa chọn đúng.
NGHỊ LỰC để biến điều đúng thành hành động và đi tiếp khi gặp khó khăn.
Ba Gốc tạo thành nền tảng:
ĐẠO ĐỨC ĐỊNH HƯỚNG
TRÍ TUỆ DẪN ĐƯỜNG
NGHỊ LỰC HÀNH ĐỘNG
Khi ba yếu tố này được phát triển cân bằng, đứa trẻ không chỉ có khả năng làm tốt một việc, mà dần có khả năng tự vận hành cuộc đời mình.
Và đó mới là mục tiêu sâu hơn của giáo dục.
14. LIÊN KẾT VỚI CHƯƠNG TIẾP THEO
Ba Gốc là nền tảng bên trong.
Nhưng nền tảng ấy không tự nhiên hình thành.
Một câu hỏi tiếp theo cần được trả lời:
Ai là người cần thay đổi đầu tiên trong quá trình giáo dục một đứa trẻ?
Câu trả lời đưa chúng ta đến:
CHƯƠNG 03 — CHA MẸ PHẢI TRƯỞNG THÀNH TRƯỚC.
