Chương 11 — Làm Gương Và Giáo Dục Nhất Quán

1. MỤC TIÊU CHƯƠNG

Giúp cha mẹ hiểu rằng một đứa trẻ không chỉ học từ những điều người lớn nói, mà còn học rất nhiều từ những điều người lớn làm, lặp lại và tạo ra trong môi trường sống.

Vì vậy, giáo dục hiệu quả cần hai yếu tố đi cùng nhau:

LÀM GƯƠNG → NHẤT QUÁN.

• Làm gương giúp trẻ nhìn thấy giá trị được sống như thế nào trong thực tế.
• Nhất quán giúp trẻ nhận được những nguyên tắc đủ rõ ràng để hiểu và thực hành.

Nhất quán không có nghĩa mọi người lớn phải giống nhau hoàn toàn.

Nó có nghĩa những giá trị và nguyên tắc cốt lõi không liên tục mâu thuẫn với nhau.

2. CÂU HỎI TRUNG TÂM

Cha mẹ muốn con trở thành người như thế nào, và chính cha mẹ đang cho con thấy điều đó bằng cách nào?

Cha mẹ có thể nói:

“Con phải trung thực.”

Nhưng nếu người lớn nói dối để đạt lợi ích trước mặt con, trẻ đang nhận được một bài học khác.

Cha mẹ có thể nói:

“Con phải bình tĩnh.”

Nhưng nếu người lớn thường xuyên quát mắng khi có vấn đề, trẻ sẽ quan sát hành vi thực tế đó.

Cha mẹ có thể nói:

“Con phải chịu trách nhiệm.”

Nhưng nếu người lớn thường xuyên đổ lỗi hoặc tìm lý do để tránh trách nhiệm, thông điệp sẽ trở nên mâu thuẫn.

Vì vậy:

TRẺ KHÔNG CHỈ NGHE ĐIỀU CHA MẸ NÓI. TRẺ CÒN QUAN SÁT CÁCH CHA MẸ SỐNG.

3. LÀM GƯƠNG LÀ GÌ?

Làm gương không có nghĩa cha mẹ phải hoàn hảo.

Làm gương là để trẻ thường xuyên nhìn thấy người lớn:

• sống theo nguyên tắc;
• giữ lời;
• chịu trách nhiệm;
• biết xin lỗi;
• biết cảm ơn;
• biết sửa sai;
• biết học hỏi;
• biết kiểm soát hành vi;
• biết tôn trọng người khác.

Điều quan trọng không phải:

“Cha mẹ chưa bao giờ sai.”

Mà là:

“Khi sai, cha mẹ xử lý cái sai như thế nào?”

Một người cha nóng giận rồi nhận ra mình đã phản ứng quá mức và nói:

“Bố đã nói quá lời. Bố xin lỗi. Lần sau bố sẽ dừng lại trước khi nói.”

đang cho con một bài học rất thực tế về:

NHẬN LỖI → CHỊU TRÁCH NHIỆM → SỬA → THAY ĐỔI.

4. HÀNH VI CỦA CHA MẸ LÀ MỘT PHẦN CỦA MÔI TRƯỜNG

Ở chương trước, chúng ta đã thấy:

MÔI TRƯỜNG → TIẾP XÚC → TRẢI NGHIỆM → THÓI QUEN → NĂNG LỰC → PHẨM CHẤT.

Cha mẹ chính là một phần quan trọng của môi trường đó.

Nếu gia đình thường xuyên:

• đọc sách;
• học hỏi;
• giữ lời;
• làm việc có trách nhiệm;
• vận động;
• tôn trọng nhau;
• giải quyết mâu thuẫn bằng đối thoại;

thì những điều này trở thành những trải nghiệm mà trẻ tiếp xúc lặp đi lặp lại.

Vì vậy:

LÀM GƯƠNG KHÔNG PHẢI MỘT BÀI GIẢNG. ĐÓ LÀ MỘT MÔI TRƯỜNG SỐNG.

5. MUỐN CON TRUNG THỰC, HÃY SỐNG TRUNG THỰC

Trung thực không chỉ được dạy bằng câu:

“Con không được nói dối.”

Trẻ cần nhìn thấy:

• người lớn nói đúng sự thật;
• người lớn không bóp méo sự việc để có lợi cho mình;
• người lớn dám thừa nhận khi chưa biết;
• người lớn dám nhận lỗi khi làm sai.

Ví dụ:

Con hỏi:

“Bố có biết việc này không?”

Nếu bố không biết, câu trả lời:

“Bố chưa biết.”

có giá trị giáo dục hơn việc cố tỏ ra biết tất cả.

Điều này đồng thời dạy trẻ:

Không biết không đáng xấu hổ.

và:

Có thể tìm hiểu để biết.

6. MUỐN CON CÓ TRÁCH NHIỆM, HÃY CHO CON THẤY TRÁCH NHIỆM

Nếu cha mẹ muốn con:

• giữ lời;
• hoàn thành việc;
• nhận lỗi;
• sửa sai;

thì trước hết trẻ cần thấy người lớn cũng làm như vậy.

Một gia đình có thể hình thành văn hóa:

ĐÃ NHẬN VIỆC → CỐ GẮNG HOÀN THÀNH.

Nếu không thể hoàn thành:

CHỦ ĐỘNG BÁO → GIẢI THÍCH → TÌM CÁCH XỬ LÝ.

Đây là cách trách nhiệm được biến từ một lời dạy thành một chuẩn mực sống.

7. MUỐN CON BIẾT XIN LỖI, CHA MẸ CŨNG CẦN BIẾT XIN LỖI

Một trong những bài học mạnh nhất là khi người lớn dám nói:

“Bố/mẹ sai.”

Điều này không làm cha mẹ mất uy tín.

Ngược lại, nó cho trẻ thấy:

Uy tín không đến từ việc không bao giờ sai.

Uy tín có thể được xây dựng từ:

TRUNG THỰC + TRÁCH NHIỆM + KHẢ NĂNG SỬA SAI.

Một lời xin lỗi có giá trị không chỉ là:

“Xin lỗi là xong.”

Mà cần đi cùng:

NHẬN RA → THỪA NHẬN → HỐI TIẾC → SỬA CHỮA → THAY ĐỔI.

Trong đó, “hối tiếc” ở đây được hiểu như sự nhận thức rằng hành vi của mình đã gây ra điều không phù hợp, không phải tự hành hạ hay chì chiết bản thân.

8. MUỐN CON HỌC, CHA MẸ CŨNG CẦN HỌC

Một gia đình có văn hóa học tập không bắt đầu bằng:

“Con phải học.”

Nó bắt đầu khi trẻ nhìn thấy:

• cha mẹ đọc sách;
• cha mẹ học một kỹ năng;
• cha mẹ tìm hiểu điều mình chưa biết;
• cha mẹ hỏi người có chuyên môn;
• cha mẹ thay đổi quan điểm khi có thông tin tốt hơn.

Khi cha mẹ nói:

“Bố/mẹ chưa biết. Mình cùng tìm hiểu.”

trẻ học được một thái độ quan trọng:

HỌC LÀ MỘT QUÁ TRÌNH SUỐT ĐỜI.

9. NHẤT QUÁN KHÔNG CÓ NGHĨA LÀ CỨNG NHẮC

Đây là một điểm cần phân biệt.

Nhất quán không có nghĩa:

hôm nay nói thế nào thì ngày mai dù hoàn cảnh thay đổi cũng phải giữ nguyên cách xử lý.

Nhất quán là:

NGUYÊN TẮC CỐT LÕI ỔN ĐỊNH, CÁCH ÁP DỤNG CÓ THỂ LINH HOẠT THEO HOÀN CẢNH.

Ví dụ:

Nguyên tắc:

“Con cần chịu trách nhiệm với việc mình nhận.”

Cách thực hiện có thể khác nhau tùy:

• độ tuổi;
• khả năng;
• hoàn cảnh;
• mức độ khó khăn.

Vì vậy:

NHẤT QUÁN VỀ NGUYÊN TẮC ≠ CỨNG NHẮC VỀ CÁCH LÀM.

10. NHỮNG NGƯỜI LỚN CẦN CÓ SỰ THỐNG NHẤT TƯƠNG ĐỐI

Một đứa trẻ có thể cùng lúc được giáo dục bởi:

• cha;
• mẹ;
• ông bà;
• anh chị;
• người chăm sóc;
• thầy cô.

Không thể yêu cầu tất cả những người này giống nhau hoàn toàn.

Nhưng nếu mỗi người gửi một thông điệp trái ngược về những vấn đề cốt lõi, trẻ có thể khó hiểu:

Đâu là nguyên tắc thực sự?

Ví dụ:

Cha mẹ nói:

“Con cần tự làm.”

Nhưng ông bà luôn làm thay.

Cha mẹ nói:

“Con cần chịu trách nhiệm.”

Nhưng người khác liên tục bao che.

Cha mẹ đặt giới hạn sử dụng thiết bị.

Nhưng những người lớn khác lại thường xuyên phá vỡ giới hạn đó.

Vấn đề ở đây không chỉ là:

“Con không nghe lời.”

Mà cần nhìn:

MÔI TRƯỜNG GIÁO DỤC ĐANG GỬI NHỮNG THÔNG ĐIỆP NÀO?

11. NHẤT QUÁN VỀ GIÁ TRỊ, KHÔNG PHẢI GIỐNG NHAU VỀ PHONG CÁCH

Cha mẹ có thể:

• một người nghiêm hơn;
• một người mềm hơn;
• một người nói nhiều;
• một người ít nói;
• một người thích thể thao;
• một người thích đọc sách.

Điều đó không nhất thiết là vấn đề.

Điều cần thống nhất là những giá trị nền tảng như:

• trung thực;
• trách nhiệm;
• tôn trọng;
• an toàn;
• giữ lời;
• không gây hại;
• biết sửa sai.

Cách mỗi người thể hiện có thể khác.

Nhưng:

GIÁ TRỊ CỐT LÕI KHÔNG NÊN LIÊN TỤC PHỦ ĐỊNH LẪN NHAU.

12. ĐỪNG DÙNG “NHẤT QUÁN” ĐỂ BẢO VỆ MỘT QUY TẮC SAI

Nếu một nguyên tắc không phù hợp, việc giữ nguyên nó chỉ để chứng minh:

“Bố mẹ đã nói thì phải làm.”

không phải giáo dục nhất quán.

Cha mẹ cần có khả năng:

NHÌN LẠI → ĐÁNH GIÁ → ĐIỀU CHỈNH.

Nếu nhận ra cách làm trước đó chưa phù hợp, có thể nói:

“Trước đây bố/mẹ đặt quy định này, nhưng sau khi suy nghĩ lại, bố/mẹ thấy cần thay đổi vì…”

Điều đó không làm suy yếu nguyên tắc.

Ngược lại, trẻ học được:

Con người có thể thay đổi cách làm khi nhận ra điều tốt hơn.

13. KHI CHA MẸ KHÔNG ĐỒNG Ý VỚI NHAU

Đây là tình huống rất thực tế.

Cha mẹ không nhất thiết phải có cùng quan điểm về mọi vấn đề.

Nhưng nên tránh biến sự khác biệt thành:

cuộc tranh luận trước mặt con để giành phần thắng.

Một cách tiếp cận phù hợp hơn:

Bước 1

Trao đổi riêng với nhau.

Bước 2

Xác định:

“Nguyên tắc nào là cốt lõi?”

Bước 3

Xác định:

“Phần nào chỉ là khác biệt về cách làm?”

Bước 4

Thống nhất cách xử lý trước mặt con khi có thể.

Nếu đã có một quyết định và sau đó phát hiện chưa phù hợp:

Cùng điều chỉnh.

Mục tiêu không phải chứng minh:

“Ai đúng?”

Mà là:

“Điều gì tốt hơn cho quá trình trưởng thành của con?”

14. KHÔNG SO SÁNH CON VỚI “CON NHÀ NGƯỜI TA”

Một dạng thiếu nhất quán khác là cha mẹ nói:

“Con phải cố gắng.”

nhưng lại dùng việc so sánh để thúc đẩy:

“Nhìn bạn A kìa.”

Điều này dễ chuyển trọng tâm từ:

PHÁT TRIỂN NỘI LỰC

sang:

CHẠY THEO TIÊU CHUẨN CỦA NGƯỜI KHÁC.

Một nguyên tắc phù hợp hơn:

A → A+1.

So sánh con với:

chính năng lực và tiến bộ của con theo thời gian.

Ví dụ:

Thay vì:

“Sao con không bằng bạn?”

Có thể hỏi:

“So với tháng trước, con đã tiến bộ ở đâu?”

“Bước tiếp theo con muốn cải thiện điều gì?”

15. NHẤT QUÁN TRONG VIỆC ĐẶT GIỚI HẠN

Một giới hạn tốt cần:

• rõ ràng;
• có lý do;
• phù hợp;
• có khả năng thực hiện;
• được áp dụng tương đối ổn định.

Ví dụ:

Nếu gia đình thống nhất:

“Không sử dụng điện thoại trong bữa ăn.”

thì người lớn cũng nên cố gắng thực hiện nguyên tắc đó.

Nếu cha mẹ phá vỡ nguyên tắc nhưng yêu cầu con tuân thủ tuyệt đối, trẻ sẽ nhận được một thông điệp:

Quy tắc dành cho người khác, không dành cho người lớn.

Điều này làm suy yếu uy tín của giáo dục.

16. NHẤT QUÁN TRONG VIỆC PHẢN HỒI SAI LẦM

Trẻ cần biết:

Sai → sửa → chịu trách nhiệm.

Nếu hôm nay con làm sai thì bị mắng rất nặng, ngày mai một lỗi tương tự lại được bỏ qua hoàn toàn, trẻ khó hiểu tiêu chuẩn thực sự là gì.

Nhất quán không có nghĩa mức phạt luôn giống nhau.

Mà là:

NGUYÊN TẮC VỀ TRÁCH NHIỆM ĐƯỢC GIỮ ỔN ĐỊNH.

Ví dụ:

“Con có quyền mắc sai sót. Nhưng con cần tham gia sửa chữa phần hậu quả mà con có thể chịu trách nhiệm.”

Cách sửa có thể khác nhau tùy hoàn cảnh.

17. CHA MẸ CẦN CÙNG MỘT HƯỚNG, KHÔNG NHẤT THIẾT CÙNG MỘT CÁCH

Có thể hình dung:

MỤC TIÊU CHUNG → NGUYÊN TẮC CHUNG → CÁCH THỰC HIỆN LINH HOẠT.

Ví dụ mục tiêu:

Con tự lập.

Nguyên tắc:

Không làm thay những việc con đã có khả năng tự làm.

Cách thực hiện:

• cha hướng dẫn;
• mẹ đặt câu hỏi;
• ông bà tạo cơ hội;
• thầy cô giao trách nhiệm.

Cách làm khác nhau nhưng cùng hướng đến:

TĂNG NĂNG LỰC → GIẢM PHỤ THUỘC.

18. MỘT HỆ THỐNG GIÁO DỤC TỐT CẦN “NÓI CÙNG MỘT NGÔN NGỮ”

Gia đình có thể thống nhất một số câu hỏi chung:

“Con nghĩ sao?”

“Con có thể tự làm phần nào?”

“Chuyện gì đã xảy ra?”

“Con chịu trách nhiệm phần nào?”

“Con có thể sửa thế nào?”

“Lần sau con sẽ làm khác điều gì?”

Những câu hỏi này tạo ra một văn hóa giáo dục nhất quán:

TỰ SUY NGHĨ → TỰ LÀM → TỰ CHỊU TRÁCH NHIỆM → TỰ ĐIỀU CHỈNH.

Thay vì mỗi lần có vấn đề lại chỉ:

mắng → phạt → làm thay.

19. CHA MẸ CÓ THỂ THỐNG NHẤT 5 NGUYÊN TẮC CỐT LÕI

Một gia đình không cần có hàng chục quy định.

Có thể bắt đầu từ một số nguyên tắc nền tảng:

1. Trung thực

Nói thật và không cố tình che giấu điều quan trọng.

2. Trách nhiệm

Việc mình nhận thì cố gắng hoàn thành; sai thì sửa.

3. Tôn trọng

Không xúc phạm, làm nhục hoặc cố ý gây hại người khác.

4. Tự lập

Việc mình có thể tự làm thì cố gắng tự làm.

5. Học hỏi

Chưa biết thì tìm hiểu; chưa làm được thì luyện tập.

Đây chỉ là ví dụ.

Mỗi gia đình có thể xây dựng bộ nguyên tắc phù hợp với giá trị của mình.

20. BÀI TẬP THỰC HÀNH: “GIA ĐÌNH ĐANG DẠY GÌ?”

Trong một tuần, cha mẹ cùng quan sát ba câu hỏi:

Câu 1

Gia đình mình thường xuyên nói điều gì?

Câu 2

Gia đình mình thực sự làm điều gì?

Câu 3

Hai điều đó có giống nhau không?

Ví dụ:

Nói: “Con phải đọc sách.”

Thực tế: Không ai trong nhà đọc.

Hoặc:

Nói: “Con phải chịu trách nhiệm.”

Thực tế: Người lớn thường xuyên giải quyết hậu quả thay con.

Sự khác biệt giữa:

LỜI DẠY

và:

ĐỜI SỐNG

chính là nơi cha mẹ cần nhìn lại.

21. BÀI TẬP: XÂY “BỘ NGUYÊN TẮC GIA ĐÌNH”

Cha mẹ có thể cùng nhau viết ra:

3–5 giá trị cốt lõi

Ví dụ:

Trung thực
Trách nhiệm
Tôn trọng
Tự lập
Học hỏi

Sau đó với mỗi giá trị, trả lời:

“Trong đời sống hằng ngày, giá trị này được thể hiện bằng hành vi nào?”

Ví dụ:

Trách nhiệm

Không chỉ nói:

“Con phải có trách nhiệm.”

Mà cụ thể:

“Đã nhận việc thì cố gắng hoàn thành. Nếu không thể, chủ động báo và tìm cách xử lý.”

Như vậy, giá trị được chuyển thành:

NGUYÊN TẮC → HÀNH VI → THÓI QUEN.

22. CÂU HỎI PHẢN TƯ

1. Con đang học được gì từ cách tôi sống?
2. Tôi có yêu cầu con những điều mà chính tôi không thực hiện không?
3. Khi tôi sai, tôi có dám nhận lỗi trước mặt con không?
4. Cha và mẹ có những nguyên tắc nào đang mâu thuẫn?
5. Ông bà hoặc những người chăm sóc khác đang gửi cho con thông điệp gì?
6. Gia đình tôi có thống nhất về những giá trị cốt lõi không?
7. Tôi có đang dùng “nhất quán” để bảo vệ cái tôi của mình không?
8. Khi phát hiện một cách làm chưa phù hợp, tôi có sẵn sàng thay đổi không?
9. Gia đình tôi đang so sánh con với người khác hay giúp con tiến bộ từ chính năng lực hiện tại?
10. Nếu con chỉ học bằng cách quan sát gia đình, con sẽ học được điều gì?

23. KẾT LUẬN

Giáo dục nhất quán không bắt đầu từ việc có thật nhiều quy tắc.

Nó bắt đầu từ:

GIÁ TRỊ RÕ → NGƯỜI LỚN LÀM GƯƠNG → NGUYÊN TẮC NHẤT QUÁN → HÀNH VI LẶP LẠI → THÓI QUEN → PHẨM CHẤT.

Cha mẹ không cần hoàn hảo.

Nhưng cần chân thật.

Không cần mọi người lớn giống nhau hoàn toàn.

Nhưng cần có một hướng đi chung.

Không cần cứng nhắc.

Nhưng cần giữ được những nguyên tắc cốt lõi.

Và quan trọng nhất:

ĐỪNG CHỈ HỎI “MÌNH ĐANG DẠY CON ĐIỀU GÌ?”

Hãy hỏi thêm:

“CON ĐANG HỌC ĐƯỢC GÌ TỪ CÁCH MÌNH ĐANG SỐNG?”

Bởi cuối cùng:

CHA MẸ LÀ MỘT PHẦN CỦA BÀI HỌC MÀ CON ĐƯỢC HỌC MỖI NGÀY.

24. LIÊN KẾT VỚI CHƯƠNG TIẾP THEO

Gia đình không phải môi trường duy nhất giáo dục một đứa trẻ.

Con còn lớn lên trong:

GIA ĐÌNH → NHÀ TRƯỜNG → XÃ HỘI.

Vì vậy, sau khi hiểu về làm gương và sự nhất quán trong gia đình, câu hỏi tiếp theo là:

Cha mẹ và nhà trường cần phối hợp với nhau như thế nào để cùng hỗ trợ sự trưởng thành của con?

Đó là nội dung của:

CHƯƠNG 12 — GIA ĐÌNH – NHÀ TRƯỜNG – XÃ HỘI CÙNG GIÁO DỤC.