Chương 10 — Quyền Được Sai Và Quyền Được Rèn Luyện
1. MỤC TIÊU CHƯƠNG
Giúp cha mẹ hiểu hai điều kiện quan trọng của quá trình trưởng thành:
TRẺ CẦN ĐƯỢC SAI TRONG VÙNG AN TOÀN.
TRẺ CẦN ĐƯỢC RÈN LUYỆN QUA NHỮNG THỬ THÁCH PHÙ HỢP.
Một đứa trẻ không thể hình thành năng lực chỉ bằng việc nghe cha mẹ dạy.
Con cần:
TỰ LÀM → TRẢI NGHIỆM → NHẬN PHẢN HỒI → SỬA → LÀM LẠI → TIẾN BỘ.
Vì vậy, cha mẹ cần tránh hai thái cực:
BẢO VỆ QUÁ MỨC → KHÔNG CHO CON CƠ HỘI SAI.
và:
KHẮC NGHIỆT QUÁ MỨC → BIẾN RÈN LUYỆN THÀNH GÂY KHỔ.
Mục tiêu là tạo ra một môi trường:
AN TOÀN + THỬ THÁCH PHÙ HỢP + CÓ PHẢN HỒI + CÓ CƠ HỘI SỬA.
2. CÂU HỎI TRUNG TÂM
Làm thế nào để cha mẹ vừa bảo vệ con khỏi những nguy hiểm thực sự, vừa không tước đi những khó khăn cần thiết cho sự trưởng thành?
Đây là một bài toán khó.
Nếu cha mẹ luôn ngăn con thất bại:
Con ít có cơ hội học cách xử lý thất bại.
Nếu cha mẹ luôn giải quyết khó khăn:
Con ít có cơ hội hình thành năng lực.
Nhưng nếu cha mẹ cố tình tạo ra những khó khăn nguy hiểm:
Đó không còn là giáo dục phù hợp.
Vì vậy:
KHÔNG PHẢI MỌI KHÓ KHĂN ĐỀU TỐT.
Điều quan trọng là:
KHÓ KHĂN NÀO PHÙ HỢP VỚI CON, Ở THỜI ĐIỂM NÀO, VÀ TRONG GIỚI HẠN AN TOÀN NÀO?
3. QUYỀN ĐƯỢC SAI
Trong quá trình học tập và trưởng thành, sai sót là điều khó tránh khỏi.
Một đứa trẻ học đi sẽ ngã.
Học viết sẽ viết sai.
Học làm việc nhà có thể làm chưa tốt.
Học quản lý thời gian có thể phân bổ chưa hợp lý.
Học giao tiếp có thể nói chưa phù hợp.
Những sai sót như vậy có thể trở thành dữ liệu để học.
Có thể hình dung:
THỬ → SAI → NHẬN PHẢN HỒI → PHẢN TƯ → SỬA → THỬ LẠI.
Nếu cha mẹ luôn can thiệp trước khi con có cơ hội sai, con mất đi một phần quá trình học.
4. SAI SÓT KHÔNG ĐỒNG NGHĨA VỚI THẤT BẠI
Một sai sót chỉ cho biết:
Cách làm hiện tại chưa tạo ra kết quả mong muốn.
Nó không nhất thiết nói rằng:
“Con là người kém.”
Đây là lý do cha mẹ cần tách:
HÀNH VI khỏi CON NGƯỜI.
Thay vì:
“Con thật hậu đậu.”
Có thể nói:
“Cách con làm lần này chưa hiệu quả. Mình xem lại xem vướng ở đâu.”
Thay vì:
“Con lúc nào cũng thất bại.”
Có thể hỏi:
“Điều gì chưa đúng và lần sau con muốn thay đổi điều gì?”
Mục tiêu là biến sai sót thành:
THÔNG TIN → HỌC TẬP → ĐIỀU CHỈNH.
5. QUYỀN ĐƯỢC SAI KHÔNG PHẢI QUYỀN ĐƯỢC GÂY HẠI
Đây là ranh giới bắt buộc phải rõ.
Không phải mọi hành vi đều có thể biện minh bằng:
“Cho con tự trải nghiệm.”
Những hành vi có nguy cơ:
- gây thương tích nghiêm trọng;
- ảnh hưởng nghiêm trọng đến sức khỏe;
- gây hại cho người khác;
- vi phạm pháp luật;
- tạo hậu quả nghiêm trọng hoặc khó khắc phục;
cần có sự can thiệp phù hợp của người lớn.
Vì vậy:
SAI SÓT AN TOÀN → CÓ THỂ CHO TRẢI NGHIỆM.
NGUY CƠ NGHIÊM TRỌNG → CẦN CAN THIỆP.
Cha mẹ cần biết giới hạn giữa:
TRẢI NGHIỆM GIÁO DỤC
và:
ĐỂ TRẺ ĐỐI DIỆN VỚI NGUY HIỂM.
6. KHI CON SAI, ĐỪNG VỘI SỬA THAY
Phản ứng tự nhiên của cha mẹ có thể là:
“Đưa đây, để bố/mẹ làm.”
Nhưng trước khi can thiệp, hãy tự hỏi:
“Con có thể tự sửa phần nào?”
Nếu có thể:
Hãy để con thử.
Cha mẹ có thể hỏi:
“Con nghĩ vấn đề nằm ở đâu?”
“Con muốn sửa thế nào?”
“Con có thể thử lại không?”
Nếu con chưa biết:
Gợi ý.
Nếu con vẫn chưa làm được:
Hướng dẫn.
Mục tiêu là:
Hỗ trợ đủ để con tiến lên, nhưng không lấy mất phần việc mà con có thể tự làm.
7. SAI LẦM CẦN ĐI KÈM TRÁCH NHIỆM
Cho phép con sai không có nghĩa là xóa bỏ trách nhiệm.
Nếu con gây ra hậu quả phù hợp để tự sửa chữa, con cần tham gia vào quá trình đó.
Có thể hình dung:
SAI → NHẬN RA → THỪA NHẬN → SỬA CHỮA → RÚT KINH NGHIỆM → THAY ĐỔI.
Ví dụ:
Con làm hỏng đồ của người khác.
Mục tiêu không chỉ là:
“Con xin lỗi.”
Mà sâu hơn:
“Con hiểu chuyện gì đã xảy ra, nhận trách nhiệm và làm gì để sửa?”
Như vậy, trẻ học được rằng:
Sai không đáng sợ bằng việc không chịu trách nhiệm với cái sai.
8. QUYỀN ĐƯỢC RÈN LUYỆN
Nếu quyền được sai tạo ra cơ hội học từ trải nghiệm, thì quyền được rèn luyện tạo ra cơ hội lặp lại hành động để hình thành năng lực.
Rèn luyện nghĩa là:
LÀM → LẶP LẠI → NHẬN PHẢN HỒI → ĐIỀU CHỈNH → TIẾP TỤC.
Không thể chỉ nói với con:
“Con phải có trách nhiệm.”
rồi mong trách nhiệm tự xuất hiện.
Cần giao cho con:
- những việc có trách nhiệm;
- nhiệm vụ phù hợp;
- cơ hội thực hành;
- tiêu chuẩn rõ;
- phản hồi;
- thời gian để tiến bộ.
9. THỬ THÁCH A → A+1
Một nguyên tắc quan trọng của rèn luyện:
A → A+1.
Trong đó:
- A = năng lực hiện tại;
- A+1 = một bước khó hơn nhưng vẫn nằm trong vùng có thể học và thực hiện.
Ví dụ:
Con đã tự dọn phòng.
Bước tiếp theo có thể là:
tự sắp xếp lịch dọn phòng.
Con đã tự chuẩn bị sách vở.
Bước tiếp theo:
tự kiểm tra lịch học và chuẩn bị trước.
Con đã tự làm một món ăn đơn giản.
Bước tiếp theo:
tự lên danh sách nguyên liệu và chuẩn bị.
Không cần nhảy ngay từ:
“Con chưa làm được”
sang:
“Con phải tự làm tất cả.”
Trưởng thành bền vững thường đến từ:
NHỮNG BƯỚC NHỎ ĐƯỢC TĂNG DẦN.
10. THỬ THÁCH PHÙ HỢP CẦN CÓ BỐN ĐIỀU KIỆN
Một thử thách tốt cần:
1. Phù hợp
Phù hợp với độ tuổi và năng lực.
2. An toàn
Không đặt trẻ vào nguy cơ không cần thiết.
3. Có ý nghĩa
Giúp hình thành một năng lực hoặc phẩm chất thực tế.
4. Có khả năng tiến bộ
Trẻ có thể thử, nhận phản hồi và làm tốt hơn.
Có thể cô đọng:
PHÙ HỢP + AN TOÀN + CÓ Ý NGHĨA + CÓ THỂ TIẾN BỘ.
11. RÈN LUYỆN KHÔNG PHẢI GÂY KHỔ
Một số quan niệm giáo dục đồng nhất:
Khó khăn càng lớn → con càng mạnh.
Đây là cách hiểu cần được điều chỉnh.
Khó khăn chỉ có giá trị giáo dục khi nó nằm trong một quá trình có:
- mục tiêu;
- mức độ phù hợp;
- khả năng kiểm soát;
- phản hồi;
- cơ hội học hỏi.
Không nên sử dụng các hình thức cực đoan như:
- bỏ đói;
- thiếu ngủ;
- cố tình gây đau;
- cố ý làm nhục;
- đẩy trẻ vào nguy hiểm;
- cho trẻ tiếp xúc với thuốc lá hoặc rượu như một cách “thử cho biết”;
- bỏ mặc trẻ trong tình huống không an toàn.
Những điều này không phải là điều kiện cần để hình thành nghị lực.
Tinh thần của Lemacy là:
THỬ THÁCH ĐỂ PHÁT TRIỂN, KHÔNG PHẢI GÂY KHỔ ĐỂ CHỨNG MINH SỰ CỨNG RẮN.
12. CHA MẸ CẦN PHÂN BIỆT “KHÓ” VÀ “NGUY HIỂM”
Một nhiệm vụ có thể khó nhưng an toàn.
Ví dụ:
- hoàn thành một việc nhà;
- tập một kỹ năng mới;
- chờ đợi;
- làm lại một việc chưa tốt;
- tự giải quyết một vấn đề phù hợp;
- luyện thể thao phù hợp.
Những việc này có thể gây:
mệt, chán, thất vọng hoặc khó chịu.
Nhưng đó không đồng nghĩa với nguy hiểm.
Ngược lại, một hoạt động có thể:
nguy hiểm nhưng không có giá trị giáo dục tương xứng.
Cha mẹ không cần tạo ra nguy hiểm để chứng minh rằng con mạnh mẽ.
13. RÈN LUYỆN CẦN CÓ PHẢN HỒI
Làm đi làm lại không tự động tạo ra tiến bộ.
Cần có:
HÀNH ĐỘNG → PHẢN HỒI → ĐIỀU CHỈNH → HÀNH ĐỘNG TIẾP.
Ví dụ:
Con tập một kỹ năng nhưng thực hiện sai.
Nếu chỉ nói:
“Làm lại đi.”
chưa chắc đủ.
Có thể hỏi:
“Con thấy bước nào chưa ổn?”
“Nếu làm lại, con sẽ thay đổi gì?”
“Con muốn thử cách nào?”
Phản hồi tốt giúp trẻ hiểu:
Mình không chỉ cần cố gắng hơn; mình cần biết cách điều chỉnh cách cố gắng.
14. “CỐ GẮNG” KHÔNG PHẢI LÚC NÀO CŨNG LÀM THÊM
Một đứa trẻ có thể gặp khó khăn và nghĩ:
“Con phải cố hơn.”
Nhưng đôi khi vấn đề không nằm ở mức độ cố gắng mà nằm ở phương pháp.
Ví dụ:
Học mãi không hiểu → cần thay cách học.
Tập mãi không tiến bộ → cần xem lại kỹ thuật.
Làm mãi không xong → cần chia nhỏ nhiệm vụ.
Vì vậy, nghị lực cần đi cùng trí tuệ.
NGHỊ LỰC GIÚP TIẾP TỤC.
TRÍ TUỆ GIÚP BIẾT TIẾP TỤC BẰNG CÁCH NÀO.
15. THỂ CHẤT LÀ MỘT PHƯƠNG TIỆN RÈN LUYỆN
Hoạt động thể chất có thể tạo nhiều cơ hội để trẻ rèn:
- kỷ luật;
- kiên trì;
- phối hợp;
- kiểm soát bản thân;
- chịu khó khăn phù hợp;
- làm việc cùng người khác.
Nhưng cần nhớ:
THỂ THAO KHÔNG TỰ ĐỘNG TẠO RA NGHỊ LỰC HAY NHÂN CÁCH.
Một đứa trẻ chơi thể thao vẫn cần được hướng dẫn:
- cách đối diện thất bại;
- cách tôn trọng đối thủ;
- cách giữ cam kết;
- cách kiểm soát cảm xúc;
- cách phản tư sau mỗi trải nghiệm.
Thể chất là một phương tiện, không phải toàn bộ quá trình giáo dục.
16. RÈN LUYỆN TỪ VIỆC NHỎ
Cha mẹ không cần tìm những thử thách lớn.
Có thể rèn qua:
Việc cá nhân
- tự chuẩn bị;
- tự sắp xếp;
- tự chăm sóc bản thân.
Việc gia đình
- làm việc nhà;
- giữ cam kết;
- hỗ trợ người khác.
Học tập
- tự lập kế hoạch;
- hoàn thành nhiệm vụ;
- sửa bài;
- tìm cách học hiệu quả hơn.
Thể chất
- vận động;
- luyện một kỹ năng;
- duy trì lịch tập phù hợp.
Quan hệ
- xin lỗi;
- giải thích;
- giải quyết mâu thuẫn;
- biết từ chối điều không phù hợp.
Những việc nhỏ được lặp lại có thể tạo ra nền tảng lớn.
17. KHI CON KHÔNG MUỐN RÈN
Đừng lập tức kết luận:
“Con lười.”
Hãy tìm hiểu:
- nhiệm vụ có quá khó không;
- con có hiểu yêu cầu không;
- con có biết cách làm không;
- con có đang quá mệt không;
- con có thấy mục tiêu có ý nghĩa không;
- con có đang thiếu động lực hoặc thiếu kỹ năng;
- mức thử thách có phù hợp không.
Sau đó điều chỉnh:
GIẢM ĐỘ KHÓ → HƯỚNG DẪN → CHO THỬ LẠI → TĂNG DẦN.
Rèn luyện hiệu quả không phải là bắt trẻ vượt qua mọi thứ bằng ý chí.
Mà là:
Đưa thử thách về mức đủ khó để phát triển nhưng đủ phù hợp để tiếp tục.
18. KHI CON THẤT BẠI
Đây là lúc vai trò của cha mẹ rất quan trọng.
Đừng vội:
- chế giễu;
- so sánh;
- nói “đã bảo rồi”;
- làm thay;
- hoặc lập tức xóa hậu quả.
Có thể bắt đầu bằng:
“Con thấy điều gì chưa ổn?”
Sau đó:
“Con học được gì?”
Và:
“Lần sau con muốn thử cách nào?”
Mục tiêu là chuyển:
THẤT BẠI → PHẢN TƯ → KINH NGHIỆM → ĐIỀU CHỈNH.
Thất bại không cần được lãng mạn hóa.
Có những thất bại gây hậu quả thật.
Nhưng trong những tình huống an toàn, nó có thể trở thành một phần của quá trình học.
19. QUYỀN ĐƯỢC SAI + QUYỀN ĐƯỢC RÈN = CƠ CHẾ TRƯỞNG THÀNH
Hai quyền này liên kết với nhau.
Nếu chỉ có quyền được sai
Trẻ có trải nghiệm nhưng có thể thiếu sự lặp lại cần thiết để hình thành năng lực.
Nếu chỉ có quyền được rèn
Trẻ có thể thực hành nhưng sợ sai và không dám thử.
Kết hợp:
TỰ LÀM → SAI AN TOÀN → PHẢN HỒI → SỬA → RÈN → TIẾN BỘ.
Đây là một vòng lặp quan trọng của giáo dục.
20. VAI TRÒ CỦA CHA MẸ TRONG VÒNG LẶP NÀY
Cha mẹ không cần:
LÀM THAY.
Cha mẹ cần:
TẠO CƠ HỘI.
Không cần:
LOẠI BỎ MỌI KHÓ KHĂN.
Mà cần:
CHỌN KHÓ KHĂN PHÙ HỢP.
Không cần:
NGĂN MỌI SAI LẦM.
Mà cần:
GIỮ SAI LẦM TRONG VÙNG AN TOÀN VÀ GIÚP CON HỌC TỪ ĐÓ.
Không cần:
ÉP CON CỐ GẮNG VÔ HẠN.
Mà cần:
GIÚP CON BIẾT CÁCH THỬ, PHẢN HỒI VÀ ĐIỀU CHỈNH.
21. BÀI TẬP THỰC HÀNH: BẢN ĐỒ “SAI – SỬA – RÈN”
Chọn một kỹ năng con đang học.
Ví dụ:
Tự chuẩn bị đồ đi học.
Bước 1 — Con tự làm
Không nhắc từng bước.
Bước 2 — Quan sát kết quả
Điều gì con đã làm tốt?
Điều gì chưa tốt?
Bước 3 — Phản tư
Hỏi:
“Con thấy mình quên ở đâu?”
Bước 4 — Điều chỉnh
Cùng con tìm cách cải thiện.
Bước 5 — Làm lại
Cho con thử lần tiếp theo.
Bước 6 — Tăng A→A+1
Khi con đã thành thạo, tăng thêm một mức trách nhiệm.
22. CÂU HỎI PHẢN TƯ
- Tôi có đang ngăn con mắc những sai sót an toàn chỉ vì sợ con thất bại?
- Khi con làm sai, tôi thường giúp con sửa hay sửa thay?
- Tôi có đang tạo ra những thử thách phù hợp cho con không?
- Thử thách hiện tại có quá dễ, quá khó hay vừa đủ?
- Tôi có nhầm rèn luyện với ép buộc?
- Tôi có đang dùng sự khắc nghiệt để chứng minh rằng mình đang “rèn con”?
- Con có cơ hội làm lại sau khi thất bại không?
- Tôi có giúp con điều chỉnh phương pháp thay vì chỉ yêu cầu “cố lên”?
- Một thử thách A→A+1 phù hợp với con lúc này là gì?
23. KẾT LUẬN
Trưởng thành không đến từ việc cha mẹ cố gắng làm cho cuộc đời con không có khó khăn.
Nó đến từ việc cha mẹ giúp con có đủ năng lực để đối diện với những khó khăn phù hợp.
Vì vậy:
QUYỀN ĐƯỢC SAI giúp con có cơ hội học từ trải nghiệm.
QUYỀN ĐƯỢC RÈN LUYỆN giúp con biến trải nghiệm thành năng lực.
Vòng lặp:
TỰ LÀM → TRẢI NGHIỆM → SAI → PHẢN HỒI → PHẢN TƯ → SỬA → LÀM LẠI → TIẾN BỘ.
Và thử thách cần tuân theo:
A → A+1.
Đủ khó để con phát triển.
Đủ an toàn để con có thể học.
Đủ ý nghĩa để con hiểu tại sao cần làm.
Đủ phản hồi để con biết cách tiến bộ.
Cuối cùng, mục tiêu không phải tạo ra một đứa trẻ:
“Không bao giờ thất bại.”
Mà là một con người:
DÁM THỬ → BIẾT SAI → BIẾT SỬA → BIẾT RÈN → BIẾT ĐIỀU CHỈNH → NGÀY CÀNG CÓ NĂNG LỰC.
Đó là nền tảng để hình thành nghị lực, bản lĩnh và tự chủ.
24. LIÊN KẾT VỚI CHƯƠNG TIẾP THEO
Khi cha mẹ đã hiểu:
Nuôi – Dạy – Rèn – Trao quyền
Không làm thay
Quyền được trưởng thành
Quyền được sai và được rèn luyện
thì một câu hỏi tiếp theo xuất hiện:
Làm thế nào để chính cha mẹ và những người xung quanh con cùng giáo dục theo một hướng nhất quán?
Bởi nếu mỗi người lớn gửi cho trẻ một thông điệp khác nhau, quá trình giáo dục sẽ trở nên mâu thuẫn.
Đó là nội dung của:
CHƯƠNG 11 — LÀM GƯƠNG VÀ GIÁO DỤC NHẤT QUÁN.
