Chương 09 — Quyền Được Trưởng Thành
1. MỤC TIÊU CHƯƠNG
Giúp cha mẹ hiểu rằng:
Trưởng thành không phải điều cha mẹ có thể làm thay cho con.
Cha mẹ có thể:
- bảo vệ;
- hướng dẫn;
- tạo môi trường;
- đặt giới hạn;
- trao cơ hội;
- hỗ trợ khi cần.
Nhưng để trưởng thành, chính đứa trẻ phải từng bước:
TỰ LÀM → TỰ TRẢI NGHIỆM → TỰ SUY NGHĨ → TỰ LỰA CHỌN → TỰ CHỊU TRÁCH NHIỆM → TỰ ĐIỀU CHỈNH.
Vì vậy, một trong những điều quan trọng cha mẹ cần trao cho con là:
QUYỀN ĐƯỢC TRƯỞNG THÀNH.
Quyền này không có nghĩa trẻ được làm mọi điều mình muốn.
Nó có nghĩa trẻ cần được trao những cơ hội phù hợp với độ tuổi, năng lực, mức độ an toàn và trách nhiệm để dần trở thành người có khả năng tự vận hành cuộc sống.
2. CÂU HỎI TRUNG TÂM
Cha mẹ đang giúp con trưởng thành hay đang vô tình trưởng thành thay con?
Cha mẹ yêu con nên thường muốn:
- con không vất vả;
- con không thất bại;
- con không bị tổn thương;
- con không lựa chọn sai;
- con không phải chịu hậu quả.
Ý định có thể xuất phát từ tình yêu.
Nhưng nếu mọi khó khăn đều được dọn đi, mọi quyết định đều được đưa ra thay và mọi hậu quả đều được cha mẹ xử lý, trẻ sẽ thiếu một phần rất quan trọng:
TRẢI NGHIỆM THỰC TẾ CỦA CHÍNH MÌNH.
Không có trải nghiệm, rất khó hình thành năng lực.
Không có quyền lựa chọn, rất khó học trách nhiệm.
Không có cơ hội tự làm, rất khó hình thành tự lập.
Do đó:
BẢO VỆ QUÁ MỨC CÓ THỂ VÔ TÌNH LÀM GIẢM CƠ HỘI TRƯỞNG THÀNH.
3. “QUYỀN ĐƯỢC TRƯỞNG THÀNH” LÀ GÌ?
Trong hệ thống Dạy Con Lemacy, có thể hiểu:
Quyền được trưởng thành là quyền được tham gia ngày càng nhiều vào việc tự vận hành cuộc sống của chính mình, trong phạm vi phù hợp với độ tuổi, năng lực, an toàn và trách nhiệm.
Điều đó bao gồm cơ hội được:
- tự làm;
- tự suy nghĩ;
- tự lựa chọn;
- tự trải nghiệm;
- mắc những sai sót an toàn;
- tự sửa;
- chịu trách nhiệm phù hợp;
- rèn luyện;
- giải quyết vấn đề;
- từng bước tự quyết định.
Mục tiêu không phải:
“Để con muốn làm gì thì làm.”
Mà là:
“Giúp con ngày càng có đủ năng lực để tự quyết định nhiều hơn.”
4. TRƯỞNG THÀNH KHÔNG ĐẾN CHỈ VÌ CON LỚN TUỔI
Tuổi tác tăng lên là một phần của quá trình phát triển.
Nhưng năng lực tự vận hành không tự động xuất hiện chỉ vì một đứa trẻ lớn hơn.
Một người có thể lớn về tuổi nhưng vẫn:
- phụ thuộc vào người khác để quyết định;
- không biết quản lý bản thân;
- né tránh trách nhiệm;
- khó giải quyết vấn đề;
- không biết xử lý sai lầm;
- luôn cần người khác thúc đẩy.
Bởi nhiều năng lực chỉ phát triển khi được thực hành.
MUỐN BIẾT LỰA CHỌN → PHẢI ĐƯỢC LỰA CHỌN.
MUỐN BIẾT CHỊU TRÁCH NHIỆM → PHẢI ĐƯỢC GIAO TRÁCH NHIỆM.
MUỐN BIẾT GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ → PHẢI ĐƯỢC GẶP VÀ TỰ GIẢI QUYẾT NHỮNG VẤN ĐỀ PHÙ HỢP.
MUỐN TỰ LẬP → PHẢI CÓ CƠ HỘI TỰ LÀM.
5. TỪ PHỤ THUỘC ĐẾN TỰ CHỦ
Một đứa trẻ khi mới sinh hoàn toàn phụ thuộc vào người lớn.
Điều đó là tự nhiên.
Nhưng giáo dục cần giúp mức độ phụ thuộc giảm dần khi năng lực tăng lên.
Có thể hình dung:
PHỤ THUỘC → LÀM CÙNG → ĐƯỢC HƯỚNG DẪN → TỰ LÀM → TỰ QUYẾT MỘT PHẦN → TỰ CHỊU TRÁCH NHIỆM → TỰ CHỦ.
Vì vậy:
NĂNG LỰC ↑ → QUYỀN TỰ LÀM ↑ → QUYỀN TỰ QUYẾT ↑ → TRÁCH NHIỆM ↑.
Đây là một nguyên tắc quan trọng.
Không nên trao quyền vượt quá năng lực.
Nhưng cũng không nên giữ quyền của con thấp hơn quá nhiều so với năng lực mà con đã có.
6. TỰ DO PHẢI ĐI CÙNG TRÁCH NHIỆM
Một hiểu lầm thường gặp là:
“Tôn trọng con nghĩa là để con tự quyết mọi thứ.”
Không phải.
Quyền tự chủ luôn cần đi cùng:
- giới hạn;
- an toàn;
- năng lực;
- trách nhiệm.
Có thể cô đọng:
TỰ DO + TRÁCH NHIỆM = CƠ HỘI TRƯỞNG THÀNH.
Nếu chỉ có tự do mà không có trách nhiệm:
trẻ có thể hiểu tự chủ thành “muốn gì làm nấy”.
Nếu chỉ có trách nhiệm mà không có quyền lựa chọn:
trẻ có thể trở thành người chỉ thực hiện yêu cầu của người khác.
Mục tiêu là:
CHO CON QUYỀN LỰA CHỌN TƯƠNG ỨNG VỚI KHẢ NĂNG CHỊU TRÁCH NHIỆM.
7. TRAO QUYỀN THEO NĂNG LỰC, KHÔNG CHỈ THEO TUỔI
Hai đứa trẻ cùng tuổi chưa chắc có cùng mức độ tự chủ.
Một trẻ có thể đã biết:
- chuẩn bị đồ;
- quản lý thời gian;
- tự học;
- giữ cam kết.
Trẻ khác có thể vẫn cần nhiều hướng dẫn hơn.
Vì vậy, cha mẹ không nên chỉ hỏi:
“Con bao nhiêu tuổi rồi?”
Mà cần hỏi:
“Con đã có năng lực gì?”
Và:
“Con đã có thể chịu trách nhiệm đến đâu?”
Từ đó điều chỉnh mức trao quyền.
8. BA VÙNG QUYỀN QUYẾT ĐỊNH
Một cách thực tế để cha mẹ áp dụng là chia quyết định thành ba vùng.
Vùng 1 — Cha mẹ quyết định
Áp dụng khi vấn đề liên quan đến:
- an toàn nghiêm trọng;
- sức khỏe;
- pháp luật;
- nguy cơ vượt quá khả năng của trẻ.
Ở đây, trách nhiệm bảo vệ của người lớn được ưu tiên.
Vùng 2 — Cha mẹ và con cùng quyết định
Áp dụng khi con đã có khả năng tham gia nhưng vẫn cần kinh nghiệm và giới hạn của người lớn.
Ví dụ:
- sắp xếp lịch học;
- lựa chọn hoạt động;
- quản lý thời gian;
- một số khoản chi tiêu;
- kế hoạch cá nhân.
Cha mẹ có thể:
cung cấp thông tin → cùng phân tích → cho con nêu phương án → thống nhất giới hạn.
Vùng 3 — Con tự quyết định
Áp dụng với những việc:
- phù hợp độ tuổi;
- con đã có năng lực;
- hậu quả nằm trong khả năng chịu trách nhiệm;
- không tạo nguy cơ nghiêm trọng.
Mục tiêu dài hạn:
KHI NĂNG LỰC TĂNG, VÙNG 3 CŨNG TĂNG.
9. QUYỀN ĐƯỢC TRƯỞNG THÀNH BẮT ĐẦU TỪ NHỮNG VIỆC RẤT NHỎ
Không cần đợi đến tuổi thiếu niên mới trao quyền.
Trẻ có thể bắt đầu từ những việc phù hợp như:
- tự mặc quần áo;
- tự cất đồ;
- tự chuẩn bị sách vở;
- tự chọn giữa hai phương án phù hợp;
- tự dọn khu vực của mình;
- tự hoàn thành một việc nhà;
- tự quản lý một khoản tiền nhỏ;
- tự giải quyết một mâu thuẫn đơn giản;
- tự lên kế hoạch cho một nhiệm vụ.
Điều quan trọng không nằm ở quy mô của việc.
Nó nằm ở cơ chế:
CON ĐƯỢC LÀM → CON CÓ KẾT QUẢ → CON NHẬN PHẢN HỒI → CON ĐIỀU CHỈNH → CON TIẾN BỘ.
10. CHA MẸ CẦN CHẤP NHẬN MỘT ĐIỀU: CON SẼ KHÔNG LÀM GIỐNG MÌNH
Khi trao quyền, cha mẹ thường gặp một khó khăn:
Con làm không giống cách mình làm.
Ví dụ:
- con sắp xếp khác;
- con học theo cách khác;
- con chọn quần áo khác;
- con giải quyết vấn đề theo thứ tự khác.
Cha mẹ rất dễ can thiệp vì nghĩ:
“Cách của mình nhanh hơn.”
Nhưng câu hỏi quan trọng không phải lúc nào cũng là:
“Con có làm giống bố mẹ không?”
Mà là:
“Cách của con có an toàn, có trách nhiệm và đạt được mục tiêu không?”
Nếu có, khác biệt không nhất thiết là vấn đề.
11. TRƯỞNG THÀNH CẦN CÓ QUYỀN LỰA CHỌN
Một người chỉ có thể học cách quyết định khi từng được quyết định.
Lựa chọn tạo ra:
QUYẾT ĐỊNH → KẾT QUẢ → PHẢN HỒI → KINH NGHIỆM.
Nếu cha mẹ quyết định tất cả:
Con ít có cơ hội xây dựng kinh nghiệm lựa chọn.
Đến một thời điểm, xã hội lại yêu cầu:
“Con phải biết tự quyết định tương lai.”
Nhưng khả năng quyết định không xuất hiện đột ngột.
Nó cần được luyện từ những lựa chọn nhỏ.
12. QUYỀN LỰA CHỌN KHÔNG CÓ NGHĨA CHA MẸ KHÔNG ĐƯỢC GÓP Ý
Cha mẹ vẫn có thể:
- chia sẻ kinh nghiệm;
- cung cấp thông tin;
- cảnh báo nguy cơ;
- phân tích hậu quả;
- đưa ra giới hạn;
- nói rõ quan điểm.
Nhưng có sự khác biệt giữa:
HƯỚNG DẪN
và:
QUYẾT ĐỊNH THAY.
Ví dụ:
Thay vì:
“Con phải chọn cái này.”
Có thể:
“Bố/mẹ thấy phương án này có ba điểm con cần cân nhắc…”
Sau đó:
“Con nghĩ thế nào?”
Như vậy, cha mẹ đưa trí tuệ và kinh nghiệm vào quá trình, nhưng vẫn để con tham gia suy nghĩ.
13. TRƯỞNG THÀNH CẦN CÓ TRÁCH NHIỆM
Quyền và trách nhiệm không thể tách rời.
Nếu con được quyền:
tự quản lý thời gian,
thì con cần chịu trách nhiệm với:
kết quả của cách sử dụng thời gian đó.
Nếu con được quyền:
quản lý một khoản tiền,
thì con cần học cách:
sống với hệ quả của quyết định chi tiêu.
Nếu con được quyền:
nhận một nhiệm vụ,
thì con cần:
hoàn thành hoặc chủ động xử lý khi có vấn đề.
Công thức:
LỰA CHỌN → HỆ QUẢ → TRÁCH NHIỆM → PHẢN TƯ → LỰA CHỌN TỐT HƠN.
14. ĐỪNG CƯỚP LẠI QUYỀN CHỈ VÌ CON LÀM CHƯA TỐT
Một lỗi phổ biến:
Cha mẹ trao quyền.
Con làm chưa tốt.
Cha mẹ kết luận:
“Thôi, để bố/mẹ làm.”
Như vậy, vòng học tập bị dừng lại ngay ở lần sai đầu tiên.
Nếu sai sót an toàn, cách tốt hơn là:
KẾT QUẢ CHƯA TỐT → PHẢN HỒI → TÌM NGUYÊN NHÂN → SỬA → THỬ LẠI.
Trao quyền không có nghĩa:
“Trao một lần và con phải làm hoàn hảo.”
Trao quyền là một quá trình học.
15. TỰ TIN THẬT ĐƯỢC XÂY TỪ NĂNG LỰC
Cha mẹ thường muốn con tự tin nên nói:
“Con giỏi lắm.”
Sự động viên có giá trị.
Nhưng một nền tảng tự tin bền hơn được hình thành khi trẻ có trải nghiệm:
“Mình đã tự làm được.”
Khi con:
- gặp một việc khó;
- thử;
- sai;
- sửa;
- cuối cùng làm được;
con có bằng chứng thực tế về năng lực của mình.
Có thể hình dung:
TỰ LÀM → VƯỢT QUA → NĂNG LỰC → NIỀM TIN VÀO KHẢ NĂNG CỦA BẢN THÂN.
Vì vậy, đôi khi món quà tốt nhất cha mẹ trao không phải là lời khen.
Mà là:
MỘT CƠ HỘI ĐỂ CON TỰ LÀM ĐƯỢC.
16. TRAO QUYỀN KHÔNG PHẢI BỎ MẶC
Cần phân biệt rất rõ:
Trao quyền
Con tự làm trong phạm vi phù hợp, có giới hạn và có người hỗ trợ khi cần.
Bỏ mặc
Con phải tự xử lý một vấn đề vượt quá năng lực mà không được hỗ trợ cần thiết.
Cha mẹ vẫn cần:
- quan sát;
- bảo vệ;
- hướng dẫn;
- phản hồi;
- can thiệp khi có nguy cơ.
Mức hỗ trợ cần giảm dần khi năng lực tăng.
HỖ TRỢ VỪA ĐỦ → CON TỰ LÀM NHIỀU HƠN → NĂNG LỰC TĂNG → HỖ TRỢ TIẾP TỤC GIẢM.
17. TRƯỞNG THÀNH KHÔNG PHẢI “KHÔNG CẦN AI”
Một hiểu lầm khác là:
“Trưởng thành nghĩa là phải tự làm tất cả.”
Không.
Một người trưởng thành vẫn:
- học từ người khác;
- xin lời khuyên;
- hợp tác;
- tìm chuyên gia;
- nhờ hỗ trợ khi cần.
Điểm khác biệt là:
HỌ BIẾT MÌNH ĐANG CẦN GÌ VÀ CHỦ ĐỘNG TÌM SỰ HỖ TRỢ PHÙ HỢP.
Vì vậy:
TỰ CHỦ ≠ CÔ LẬP.
TỰ LẬP ≠ KHÔNG CẦN AI.
Mục tiêu là giảm phụ thuộc không cần thiết, chứ không xóa bỏ sự kết nối giữa con người.
18. KHI CHA MẸ KHÓ TRAO QUYỀN
Đôi khi vấn đề không nằm ở khả năng của con mà nằm ở nỗi sợ của cha mẹ.
Cha mẹ có thể sợ:
- con sai;
- con thất bại;
- con bị đánh giá;
- con khổ;
- con chọn khác mình;
- con không còn cần mình.
Những cảm xúc này có thể hiểu được.
Nhưng cha mẹ cần tự hỏi:
“Tôi đang giữ quyền này vì con chưa đủ năng lực, hay vì tôi chưa sẵn sàng để con tự làm?”
Đây là một câu hỏi rất quan trọng.
Bởi một phần của quá trình con trưởng thành cũng là:
quá trình cha mẹ học cách lùi lại.
19. NHỮNG SAI LẦM THƯỜNG GẶP
1. Trao quyền không phù hợp với năng lực
Cho trẻ tự xử lý những vấn đề vượt quá khả năng.
2. Không trao quyền dù trẻ đã có năng lực
Tiếp tục kiểm soát vì lo lắng hoặc thói quen.
3. Trao quyền nhưng không trao trách nhiệm
Cho con tự do nhưng cha mẹ chịu mọi hậu quả.
4. Chỉ cho con một lựa chọn rồi gọi đó là “tự quyết”
“Con được tự chọn, miễn là chọn điều bố mẹ muốn.”
Đó chưa phải là lựa chọn thực sự.
5. Thu hồi quyền ngay khi con sai
Không cho trẻ cơ hội phản tư và thử lại.
6. Nhầm trưởng thành với tự xoay xở mọi thứ
Không cho trẻ tìm kiếm sự hỗ trợ cần thiết.
7. Dùng tuổi làm tiêu chí duy nhất
Không đánh giá năng lực thực tế.
20. BÀI TẬP THỰC HÀNH: BẢN ĐỒ TRAO QUYỀN
Cha mẹ chọn 5 lĩnh vực:
|
Lĩnh vực |
Hiện ai quyết định? |
Năng lực hiện tại của con |
Có thể trao thêm quyền gì? |
|
Chuẩn bị đồ cá nhân |
Cha mẹ |
Con đã biết |
Con tự chịu trách nhiệm |
|
Thời gian học |
Cùng quyết định |
Đang học quản lý |
Cho con tự lập kế hoạch |
|
Tiền tiêu vặt |
Cha mẹ |
Chưa có kinh nghiệm |
Trao khoản nhỏ có giới hạn |
|
Việc nhà |
Cha mẹ nhắc |
Con làm được |
Con tự nhớ và hoàn thành |
|
Hoạt động cuối tuần |
Cha mẹ |
Con có thể lựa chọn |
Cho 2–3 phương án phù hợp |
Sau đó chọn một lĩnh vực để tăng quyền tự chủ cho con.
Không cần thay đổi tất cả cùng lúc.
21. BÀI TẬP 7 NGÀY: “MỘT BƯỚC LÙI”
Trong 7 ngày, mỗi ngày chọn một tình huống mà bình thường cha mẹ sẽ:
- nhắc;
- làm;
- quyết định;
- sửa;
- can thiệp.
Hãy thử lùi lại một bước, nếu an toàn.
Thay vì làm:
hỏi.
Thay vì trả lời:
gợi ý.
Thay vì quyết định:
cho lựa chọn.
Thay vì sửa ngay:
cho con nhìn lại.
Sau đó quan sát:
Con làm được đến đâu khi cha mẹ không can thiệp quá sớm?
22. CÂU HỎI PHẢN TƯ
- Tôi đang giữ những quyền quyết định nào mà con đã có thể đảm nhận?
- Tôi có đang bảo vệ con hay đang bảo vệ chính mình khỏi cảm giác lo lắng?
- Con có đủ cơ hội tự lựa chọn không?
- Khi con lựa chọn, con có chịu trách nhiệm tương ứng không?
- Tôi có thu hồi quyền quá nhanh khi con mắc lỗi?
- Tôi có chấp nhận việc con làm khác cách của mình không?
- Tôi đang đánh giá năng lực của con dựa vào tuổi hay khả năng thực tế?
- Tôi có đang nhầm tự chủ với bỏ mặc?
- Trong tháng này, tôi có thể trao thêm cho con một quyền gì?
- Tôi có sẵn sàng lùi lại khi con thực sự đã có khả năng không?
23. KẾT LUẬN
Cha mẹ có thể trao cho con rất nhiều thứ.
Nhưng có một điều không thể trao trực tiếp:
SỰ TRƯỞNG THÀNH.
Trưởng thành phải được hình thành qua chính quá trình con:
TỰ LÀM → TỰ TRẢI NGHIỆM → TỰ SUY NGHĨ → TỰ LỰA CHỌN → TỰ CHỊU TRÁCH NHIỆM → TỰ ĐIỀU CHỈNH.
Vì vậy, quyền được trưởng thành chính là quyền được tham gia ngày càng nhiều vào cuộc đời của chính mình.
Nhưng quyền luôn đi cùng trách nhiệm:
NĂNG LỰC ↑ → QUYỀN TỰ LÀM ↑ → QUYỀN TỰ QUYẾT ↑ → TRÁCH NHIỆM ↑.
Cha mẹ không cần biến mất khỏi hành trình đó.
Cha mẹ vẫn:
Ở BÊN → HƯỚNG DẪN → BẢO VỆ → PHẢN HỒI → HỖ TRỢ.
Nhưng dần dần:
CHA MẸ LÙI LẠI → CON TIẾN LÊN.
Một ngày, đứa trẻ không còn cần cha mẹ quyết định mọi việc.
Không phải vì cha mẹ đã mất vai trò.
Mà bởi:
Cha mẹ đã hoàn thành một phần rất quan trọng của vai trò giáo dục: giúp con đủ năng lực để tự sống cuộc đời của mình.
24. LIÊN KẾT VỚI CHƯƠNG TIẾP THEO
Muốn trưởng thành, trẻ không chỉ cần quyền được tự làm và tự quyết.
Con còn cần hai cơ hội rất quan trọng:
ĐƯỢC SAI TRONG VÙNG AN TOÀN.
và:
ĐƯỢC RÈN LUYỆN QUA NHỮNG THỬ THÁCH PHÙ HỢP.
Bởi năng lực không được hình thành chỉ bằng lời dạy.
Nó được hình thành qua:
TRẢI NGHIỆM → SAI → SỬA → RÈN → TIẾN BỘ.
Đó là nội dung của:
CHƯƠNG 10 — QUYỀN ĐƯỢC SAI VÀ QUYỀN ĐƯỢC RÈN LUYỆN.
