Chương 06 — Tam Bảo: Thầy Hiền Trí – Tủ Sách Hay – Nhóm Bạn Tốt

1. MỤC TIÊU CHƯƠNG

Giúp cha mẹ hiểu rằng:

Cha mẹ không thể và cũng không nên trở thành nguồn giáo dục duy nhất của con.

Một đứa trẻ cần được sống trong một hệ sinh thái tri thức và con người tốt, nơi con có cơ hội:

• gặp người có kinh nghiệm;
• tiếp nhận tri thức;
• quan sát những hình mẫu tốt;
• trao đổi với bạn bè;
• thực hành;
• suy ngẫm;
• tự học;
• tự phát triển.

Trong hệ thống Dạy Con của Lemacy, hệ sinh thái này được cô đọng thành:

THẦY HIỀN TRÍ – TỦ SÁCH HAY – NHÓM BẠN TỐT.

Đây là khung giáo dục, không phải một công thức tuyệt đối.

2. CÂU HỎI TRUNG TÂM

Nếu cha mẹ không thể dạy con mọi thứ, con sẽ học từ đâu và học từ ai?

Một đứa trẻ không thể chỉ học từ cha mẹ.

Con sẽ học từ:

• thầy cô;
• sách;
• bạn bè;
• người lớn;
• xã hội;
• trải nghiệm;
• những người con ngưỡng mộ;
• những điều con quan sát mỗi ngày.

Vì vậy, một nhiệm vụ quan trọng của cha mẹ không phải là:

“Tôi phải biết tất cả để dạy con.”

Mà là:

“Tôi phải giúp con tiếp cận được những nguồn tri thức và những con người có chất lượng.”

3. TAM BẢO LÀ GÌ?

Tam Bảo trong hệ thống này gồm:

THẦY HIỀN TRÍ
TỦ SÁCH HAY
NHÓM BẠN TỐT

Ba yếu tố đại diện cho ba nguồn ảnh hưởng quan trọng:

Thầy hiền trí

Người dẫn đường.

Tủ sách hay

Kho tri thức.

Nhóm bạn tốt

Môi trường thực hành và cùng trưởng thành.

Có thể hình dung:

THẦY → HƯỚNG DẪN
SÁCH → MỞ RỘNG
BẠN → THỰC HÀNH

Ba yếu tố kết hợp giúp trẻ không chỉ biết, mà còn có cơ hội hiểu và sống với điều đã học.

4. THẦY HIỀN TRÍ — NGƯỜI DẪN ĐƯỜNG

“Thầy” không nhất thiết chỉ là giáo viên trong trường.

Đó có thể là:

• thầy cô;
• người hướng dẫn;
• huấn luyện viên;
• người có chuyên môn;
• một người lớn đáng tin;
• người có kinh nghiệm trong một lĩnh vực;
• một người mà trẻ học được cách sống.

Điều quan trọng không chỉ là:

Người đó biết nhiều đến đâu?

Mà còn là:

Người đó có giúp trẻ biết cách học, cách suy nghĩ và cách sống tốt hơn không?

Một người thầy tốt có thể giúp trẻ:

• nhìn thấy điều mình chưa thấy;
• đặt câu hỏi tốt hơn;
• sửa sai;
• phát triển năng lực;
• mở rộng góc nhìn;
• hình thành thái độ học tập.

5. CHA MẸ KHÔNG CẦN TRỞ THÀNH NGƯỜI BIẾT TẤT CẢ

Một áp lực phổ biến của cha mẹ là:

“Tôi phải có câu trả lời cho mọi câu hỏi của con.”

Không cần.

Một câu nói rất có giá trị trong giáo dục là:

“Bố/mẹ chưa biết. Mình cùng tìm hiểu.”

Câu nói này dạy trẻ ít nhất hai điều:

Một

Không biết không phải điều đáng xấu hổ.

Hai

Khi chưa biết, ta có thể tìm cách biết.

Từ đó, trẻ dần chuyển từ:

“Bố mẹ trả lời cho con.”

sang:

“Con biết cách tìm câu trả lời.”

Đây chính là nền tảng của tự học.

6. TỦ SÁCH HAY — NGƯỜI THẦY KHÔNG LỜI

Một cuốn sách tốt có thể đưa một đứa trẻ gặp:

• một con người;
• một nền văn hóa;
• một thời đại;
• một góc nhìn;
• một câu hỏi;
• một trải nghiệm mà con chưa từng có.

Sách giúp trẻ mở rộng thế giới vượt ra ngoài phạm vi đời sống trực tiếp.

Nhưng:

Đọc nhiều không đồng nghĩa với trưởng thành.

Một người có thể đọc rất nhiều nhưng không thay đổi cách suy nghĩ hay hành động.

Vì vậy, điều quan trọng không chỉ là:

“Con đọc bao nhiêu cuốn?”

mà là:

“Con đã hiểu gì, suy ngẫm gì và áp dụng được gì từ những gì đã đọc?”

7. CÁCH ĐỌC SÁCH THEO HƯỚNG TRƯỞNG THÀNH

Trong hệ thống nguồn, quá trình đọc được cô đọng thành:

ĐỌC → CẢM NHẬN → SUY NGẪM → ĐÚC KẾT → ỨNG DỤNG → THAY ĐỔI.

Đọc

Tiếp nhận nội dung.

Cảm nhận

Nhận ra điều gì khiến mình chú ý, đồng tình hoặc không đồng tình.

Suy ngẫm

Đặt câu hỏi:

“Điều này có đúng với mình không?”

“Tại sao tác giả lại nghĩ như vậy?”

Đúc kết

Rút ra một hoặc vài nguyên tắc có giá trị.

Ứng dụng

Đưa một điều đã học vào đời sống.

Thay đổi

Quan sát xem việc áp dụng có tạo ra thay đổi gì không.

Như vậy:

Một cuốn sách chỉ thực sự trở thành tri thức sống khi nó đi vào suy nghĩ và hành động.

8. KHÔNG PHẢI CUỐN SÁCH NÀO CŨNG PHÙ HỢP

“Xây dựng tủ sách hay” không có nghĩa là mua thật nhiều sách.

Cha mẹ cần quan tâm:

• nội dung có phù hợp với độ tuổi không;
• nguồn có đáng tin không;
• cuốn sách có giá trị giáo dục gì;
• có phù hợp với mục tiêu phát triển của trẻ không;
• con có thể hiểu và sử dụng được không.

Có thể bắt đầu từ những nhóm:

• truyện và văn học;
• lịch sử;
• khoa học;
• kỹ năng;
• tư duy;
• đạo đức;
• văn hóa;
• nghệ thuật;
• những câu chuyện về con người;
• những lĩnh vực mà trẻ thực sự quan tâm.

Không cần biến việc đọc thành một nhiệm vụ nặng nề.

Mục tiêu lâu dài là:

HÌNH THÀNH VĂN HÓA ĐỌC.

9. NHÓM BẠN TỐT — MÔI TRƯỜNG CÙNG TRƯỞNG THÀNH

Khi trẻ lớn lên, bạn bè trở thành một phần quan trọng của môi trường giáo dục.

Bạn bè không chỉ để:

• chơi;
• nói chuyện;
• giải trí.

Một nhóm bạn tốt còn có thể tạo cơ hội để trẻ:

• học;
• hợp tác;
• cùng giải quyết vấn đề;
• cùng rèn luyện;
• cùng phục vụ;
• cùng khám phá;
• cùng tiến bộ.

Trong hệ thống nguồn có một khung:

3 CÙNG: CÙNG ĂN – CÙNG CHƠI – CÙNG HỌC.

Và:

2 ĐỒNG: ĐỒNG SỰ – ĐỒNG LÕA.

Ở đây cần hiểu rõ:

Đồng sự = cùng một đội, cùng hỗ trợ nhau phát triển.

Không phải:

Đồng lõa = bao che cho hành vi sai.

Một người bạn tốt không phải người luôn nói:

“Tao bênh mày.”

Mà có thể là người nói:

“Tao hiểu mày, nhưng việc này không đúng. Mình tìm cách sửa đi.”

10. BẠN TỐT KHÔNG CÓ NGHĨA LÀ BẠN GIỐNG MÌNH

Trẻ không nhất thiết phải tìm những người có:

• sở thích giống hệt;
• tính cách giống hệt;
• năng lực giống hệt.

Điều quan trọng hơn là những giá trị cơ bản trong mối quan hệ:

• tôn trọng;
• trung thực;
• không lợi dụng;
• không kéo nhau vào hành vi nguy hiểm;
• biết góp ý;
• cùng tiến bộ.

Cha mẹ cũng không nên chỉ đánh giá bạn của con bằng:

“Học giỏi hay học kém.”

Một người học tốt chưa chắc đã là người bạn tốt.

Một người có thành tích bình thường cũng không đồng nghĩa với việc có ảnh hưởng xấu.

Cần nhìn vào:

CÁCH HỌ ĐỐI XỬ VỚI NHAU VÀ ẢNH HƯỞNG CỦA MỐI QUAN HỆ ĐÓ.

11. TAM BẢO KHÔNG CHỈ DÀNH CHO TRẺ

Một điểm quan trọng:

Cha mẹ cũng cần có Tam Bảo của chính mình.

Nếu cha mẹ muốn con có người thầy tốt, cha mẹ cũng cần tiếp tục học.

Nếu muốn con đọc sách, cha mẹ cũng cần có văn hóa đọc.

Nếu muốn con có những mối quan hệ tốt, cha mẹ cũng cần nhìn lại những mối quan hệ của mình.

Trẻ có thể nghe:

“Con nên học.”

Nhưng nếu thấy cha mẹ:

“Không cần học nữa, lớn rồi.”

thì thông điệp thực tế sẽ rất khác.

Vì vậy:

Tam Bảo không chỉ là thứ cha mẹ xây cho con. Nó cũng là một phần của đời sống người lớn.

12. TAM BẢO VÀ BA GỐC

Tam Bảo cung cấp nguồn đầu vào.

Ba Gốc giúp trẻ xử lý và chuyển hóa đầu vào đó.

Có thể hình dung:

TAM BẢO → HỌC → HIỂU → HÀNH → 3 GỐC → NĂNG LỰC → TRƯỞNG THÀNH.

Ví dụ:

Con đọc một cuốn sách nói về lòng trung thực.

Tủ sách

Cung cấp câu chuyện và tri thức.

Trí tuệ

Giúp con suy nghĩ:

“Tại sao trung thực lại quan trọng?”

Đạo đức

Giúp con nhận ra giá trị của sự trung thực.

Nghị lực

Giúp con thực hiện điều đó ngay cả khi nói thật khiến mình bất lợi.

Như vậy, sách không tự động tạo ra nhân cách.

Con người phải tự chuyển hóa điều đã học thành hành động.

13. TAM BẢO VÀ TỰ HỌC

Tam Bảo cũng giúp cha mẹ chuyển từ mô hình:

CHA MẸ → DẠY → CON

sang:

CON → TÌM NGUỒN → HỌC → SUY NGẪM → THỬ → PHẢN HỒI → TỰ PHÁT TRIỂN.

Khi con hỏi:

“Cái này là gì?”

Cha mẹ có thể trả lời.

Nhưng khi phù hợp, có thể hỏi:

“Con nghĩ mình có thể tìm hiểu ở đâu?”

Nếu con chưa biết:

“Mình cùng tìm.”

Dần dần:

Cha mẹ không còn là người cung cấp mọi câu trả lời.

Cha mẹ trở thành người giúp con biết cách tìm câu trả lời.

Đây là một bước rất quan trọng trên con đường tự lập.

14. XÂY DỰNG TAM BẢO TRONG GIA ĐÌNH

Cha mẹ có thể bắt đầu rất đơn giản.

Với Thầy hiền trí

Không nhất thiết phải tìm một “người thầy hoàn hảo”.

Có thể bắt đầu từ:

• một giáo viên mà con tin tưởng;
• một huấn luyện viên;
• một người có chuyên môn;
• một người lớn mà con kính trọng;
• một người có phẩm chất tốt.

Với Tủ sách hay

Không cần mua hàng trăm cuốn.

Hãy xây một tủ sách:

Ít nhưng chất lượng, phù hợp và được sử dụng.

Với Nhóm bạn tốt

Không cần ép con phải chơi với người mà cha mẹ chọn.

Hãy tạo cơ hội để con tham gia những môi trường có khả năng hình thành các mối quan hệ tích cực:

• thể thao;
• đọc sách;
• học tập;
• hoạt động cộng đồng;
• nghệ thuật;
• trải nghiệm;
• dự án nhóm.

15. CHA MẸ KHÔNG NÊN KIỂM SOÁT TAM BẢO TUYỆT ĐỐI

Có một nghịch lý:

Cha mẹ muốn chọn cho con:

• thầy nào;
• sách nào;
• bạn nào.

Điều này có thể cần thiết khi trẻ còn nhỏ.

Nhưng khi trẻ trưởng thành, mục tiêu phải chuyển dần sang:

GIÚP CON BIẾT CÁCH TỰ ĐÁNH GIÁ NGƯỜI, NGUỒN TRI THỨC VÀ MỐI QUAN HỆ.

Nếu cha mẹ luôn chọn thay, trẻ có thể phụ thuộc.

Nếu cha mẹ hướng dẫn để trẻ biết đánh giá, trẻ dần có năng lực tự lựa chọn.

Vì vậy:

Cha mẹ xây Tam Bảo ban đầu; sau đó dạy con cách tự xây Tam Bảo cho chính mình.

16. KHI TAM BẢO KHÔNG TỐT

Nếu trẻ thường xuyên tiếp xúc với:

• người lớn thiếu chuẩn mực;
• nội dung sai lệch;
• nhóm bạn khuyến khích hành vi nguy hiểm;
• môi trường đề cao vật chất hoặc thành tích bằng mọi giá;

thì cha mẹ cần quan tâm đến chất lượng đầu vào.

Nhưng không nên chỉ dùng cấm đoán.

Cần đồng thời phát triển:

TRÍ TUỆ → KHẢ NĂNG NHẬN DIỆN
ĐẠO ĐỨC → KHẢ NĂNG PHÂN BIỆT ĐÚNG/SAI
NGHỊ LỰC → KHẢ NĂNG TỪ CHỐI VÀ GIỮ NGUYÊN TẮC.

Khi ba yếu tố này tăng lên, trẻ dần có khả năng tự bảo vệ mình tốt hơn trước những ảnh hưởng không phù hợp.

17. TAM BẢO VÀ SỰ TRƯỞNG THÀNH

Ở giai đoạn đầu:

CHA MẸ CHỌN NHIỀU.

Sau đó:

CHA MẸ VÀ CON CÙNG CHỌN.

Tiếp theo:

CON TỰ CHỌN, CHA MẸ GIÁM SÁT VÀ TRAO PHẢN HỒI.

Cuối cùng:

CON TỰ XÂY DỰNG MÔI TRƯỜNG HỌC TẬP VÀ QUAN HỆ CỦA MÌNH.

Đây chính là sự chuyển đổi:

PHỤ THUỘC → ĐƯỢC HƯỚNG DẪN → BIẾT LỰA CHỌN → TỰ LỰA CHỌN → TỰ CHỊU TRÁCH NHIỆM.

Tam Bảo vì vậy không chỉ là một danh sách.

Nó là một hệ sinh thái giúp hình thành năng lực tự học và tự phát triển.

18. BÀI TẬP THỰC HÀNH: KIỂM TRA TAM BẢO

Cha mẹ hãy viết ra:

1. Thầy hiền trí

Hiện tại con có người lớn nào mà con thực sự tin tưởng và có thể học hỏi không?

2. Tủ sách hay

Con đang có những cuốn sách nào thực sự có giá trị với con?

3. Nhóm bạn tốt

Những người bạn gần gũi nhất đang giúp con tiến bộ hay kéo con đi theo hướng nào?

Sau đó không cần thay đổi tất cả.

Chọn một điểm cần cải thiện trước.

19. BÀI TẬP CHO CON

Khi con gặp một vấn đề mà con chưa biết, thay vì ngay lập tức đưa đáp án, hãy cùng con thực hiện:

GHI RA → SUY NGẪM → TÌM KIẾM → THỰC HÀNH → DUY TRÌ.

Ví dụ:

Con muốn học một kỹ năng mới.

Ghi ra

“Con muốn học điều gì?”

Suy ngẫm

“Tại sao con muốn học?”

Tìm kiếm

“Con có thể học từ ai? Sách nào? Nguồn nào?”

Thực hành

“Con sẽ thử điều gì?”

Duy trì

“Con sẽ luyện như thế nào?”

Như vậy, cha mẹ đang dạy con một quy trình tự học, thay vì chỉ cung cấp một câu trả lời.

20. CÂU HỎI PHẢN TƯ

1. Tôi có đang cố trở thành người dạy con mọi thứ không?
2. Con tôi hiện có một người lớn nào mà con thực sự tin tưởng để học hỏi không?
3. Gia đình tôi có văn hóa đọc hay chỉ yêu cầu con đọc?
4. Tôi có biết con đang tiếp xúc với những nguồn nội dung nào không?
5. Những người bạn gần gũi đang ảnh hưởng đến con theo hướng nào?
6. Tôi đang chọn thay Tam Bảo cho con hay đang dạy con cách tự lựa chọn?
7. Khi tôi không biết câu trả lời, tôi có dám nói “Bố/mẹ chưa biết, mình cùng tìm hiểu” không?
8. Tôi đang xây dựng một hệ sinh thái giúp con tự học và tự phát triển, hay một hệ thống khiến con phụ thuộc vào tôi?

21. KẾT LUẬN

Cha mẹ không thể dạy con tất cả.

Và cũng không cần phải làm điều đó.

Điều quan trọng hơn là giúp con có một môi trường trong đó con có thể gặp được:

NGƯỜI TỐT ĐỂ HỌC.
SÁCH HAY ĐỂ MỞ RỘNG.
BẠN TỐT ĐỂ CÙNG TRƯỞNG THÀNH.

Đó là:

THẦY HIỀN TRÍ – TỦ SÁCH HAY – NHÓM BẠN TỐT.

Nhưng Tam Bảo chỉ cung cấp cơ hội và nguồn đầu vào.

Con vẫn cần:

HỌC → HIỂU → HÀNH → PHẢN TƯ → ĐIỀU CHỈNH.

Và sâu hơn nữa:

TAM BẢO → TỰ HỌC → 3 GỐC → NĂNG LỰC → TỰ CHỦ → TRƯỞNG THÀNH.

Mục tiêu cuối cùng không phải là để con mãi mãi có cha mẹ chọn đúng mọi người, mọi cuốn sách và mọi môi trường cho mình.

Mục tiêu là:

Một ngày con đủ trí tuệ để tự chọn người đáng học, đủ khả năng để tự tìm tri thức và đủ bản lĩnh để lựa chọn những mối quan hệ giúp mình trưởng thành.

22. LIÊN KẾT VỚI CHƯƠNG TIẾP THEO

Có môi trường tốt, có người thầy tốt, có sách hay và bạn tốt vẫn chưa đủ.

Cha mẹ cần biết vận hành quá trình giáo dục hằng ngày như thế nào:

Khi nào cần nuôi?
Khi nào cần dạy?
Khi nào cần rèn?
Khi nào cần trao quyền?

Đó là nội dung của:

CHƯƠNG 07 — NUÔI – DẠY – RÈN – TRAO QUYỀN.