Chương 05 — Môi Trường Giáo Dục
1. MỤC TIÊU CHƯƠNG
Giúp cha mẹ nhìn giáo dục không chỉ là những gì mình nói với con, mà còn là những gì con được tiếp xúc, trải nghiệm và lặp lại mỗi ngày.
Một đứa trẻ không lớn lên chỉ trong lời dạy của cha mẹ.
Con lớn lên trong:
- gia đình;
- nhà trường;
- bạn bè;
- xã hội;
- sách và nguồn tri thức;
- không gian sống;
- thói quen;
- hoạt động;
- những người con gặp;
- những trải nghiệm con có.
Vì vậy:
Muốn giáo dục con tốt, không chỉ cần dạy con tốt hơn mà còn cần xây dựng một môi trường tốt hơn.
2. CÂU HỎI TRUNG TÂM
Môi trường xung quanh đang âm thầm dạy con điều gì mỗi ngày?
Cha mẹ có thể nói với con:
“Hãy chăm chỉ.”
Nhưng nếu môi trường sống thiếu kỷ luật, con sẽ nhận được một thông điệp khác.
Cha mẹ nói:
“Hãy đọc sách.”
Nhưng nếu trong nhà không có văn hóa đọc, lời nói đó khó trở thành thói quen.
Cha mẹ nói:
“Hãy tự lập.”
Nhưng nếu mọi việc đều được người lớn làm thay, môi trường đang dạy con sự phụ thuộc.
Do đó, giáo dục không chỉ nằm ở nội dung lời dạy.
Nó còn nằm trong:
NHỮNG GÌ CON NHÌN THẤY → NHỮNG GÌ CON TIẾP XÚC → NHỮNG GÌ CON TRẢI NGHIỆM → NHỮNG GÌ CON LẶP LẠI.
3. MÔI TRƯỜNG KHÔNG CHỈ LÀ KHÔNG GIAN SỐNG
Khi nói đến môi trường giáo dục, nhiều người chỉ nghĩ đến:
- nhà ở;
- trường học;
- khu vực sinh sống.
Nhưng trong giáo dục, môi trường rộng hơn rất nhiều.
Có thể nhìn thành nhiều lớp:
1. Con người
- cha mẹ;
- ông bà;
- thầy cô;
- anh chị em;
- bạn bè;
- người lớn xung quanh.
2. Không gian
- phòng ngủ;
- góc học tập;
- không gian sinh hoạt;
- sân chơi;
- thiên nhiên;
- khu vực cộng đồng.
3. Tri thức
- sách;
- nội dung trên internet;
- phim ảnh;
- chương trình giáo dục;
- người thầy;
- những cuộc trò chuyện.
4. Thói quen
- giờ ngủ;
- giờ học;
- đọc sách;
- vận động;
- sử dụng thiết bị;
- cách giao tiếp;
- cách xử lý công việc.
5. Trải nghiệm
- việc nhà;
- thể thao;
- lao động;
- vui chơi;
- khám phá;
- phục vụ;
- giải quyết vấn đề;
- đối diện với những khó khăn phù hợp.
Như vậy:
Môi trường giáo dục là tổng thể những con người, không gian, thông tin, thói quen và trải nghiệm mà trẻ thường xuyên tiếp xúc.
Đây là một khung giáo dục của Lemacy, không phải một công thức khoa học tuyệt đối.
4. GIA ĐÌNH — MÔI TRƯỜNG GẦN NHẤT
Gia đình thường là môi trường đầu tiên và gần gũi nhất với trẻ.
Con quan sát:
- cha mẹ nói chuyện với nhau thế nào;
- người lớn xử lý mâu thuẫn ra sao;
- cách gia đình đối diện với tiền bạc;
- cách mọi người giữ lời;
- cách xin lỗi;
- cách cảm ơn;
- cách đối xử với người yếu thế;
- cách giải quyết khó khăn.
Vì vậy, gia đình không chỉ là nơi:
CHA MẸ DẠY CON.
Gia đình còn là nơi:
CON QUAN SÁT CHA MẸ SỐNG.
Một gia đình nói rất nhiều về đạo đức nhưng người lớn thường xuyên thiếu trung thực sẽ tạo ra một môi trường giáo dục mâu thuẫn.
Ngược lại, một gia đình có thể không giảng nhiều nhưng:
- giữ lời;
- nhận lỗi;
- tôn trọng nhau;
- làm việc có trách nhiệm;
- cùng nhau giải quyết khó khăn;
thì bản thân đời sống gia đình đã trở thành một bài học.
5. NHÀ TRƯỜNG — MÔI TRƯỜNG HỌC TẬP VÀ XÃ HỘI
Nhà trường không chỉ truyền đạt kiến thức.
Đó còn là nơi trẻ học:
- cách hợp tác;
- cách giao tiếp;
- cách tuân thủ quy tắc;
- cách giải quyết mâu thuẫn;
- cách chịu trách nhiệm;
- cách làm việc cùng người khác;
- cách nhận phản hồi.
Vì vậy, cha mẹ không nên nhìn nhà trường đơn thuần như nơi:
“Dạy con học.”
Mà cần nhìn nhà trường như một phần của hệ sinh thái giáo dục.
Điều quan trọng là:
GIA ĐÌNH — NHÀ TRƯỜNG — CON
cần có sự phối hợp phù hợp.
Cha mẹ không cần đồng ý tuyệt đối với mọi phương pháp của nhà trường.
Nhưng cần:
- lắng nghe;
- trao đổi thông tin;
- hiểu vấn đề;
- thống nhất những nguyên tắc cốt lõi khi có thể;
- phản hồi;
- cùng tìm giải pháp.
6. BẠN BÈ — MỘT MÔI TRƯỜNG GIÁO DỤC ĐẶC BIỆT
Khi trẻ lớn dần, ảnh hưởng từ bạn bè ngày càng đáng chú ý.
Bạn bè có thể ảnh hưởng đến:
- cách nói chuyện;
- sở thích;
- thói quen;
- cách nhìn nhận thành công;
- cách sử dụng thời gian;
- cách giải quyết vấn đề;
- chuẩn mực hành vi.
Điều này không có nghĩa:
“Bạn của con xấu thì phải cấm.”
Mà cha mẹ cần giúp con phát triển khả năng:
NHẬN BIẾT ẢNH HƯỞNG → SUY NGHĨ → LỰA CHỌN → CHỊU TRÁCH NHIỆM.
Một đứa trẻ có năng lực tự chủ sẽ không chỉ hỏi:
“Bạn bè đang làm gì?”
mà dần biết hỏi:
“Điều này có phù hợp với điều mình tin là đúng không?”
7. TAM BẢO — XÂY DỰNG HỆ SINH THÁI TRI THỨC
Trong hệ thống Dạy Con của Lemacy, môi trường giáo dục được hỗ trợ bởi một mô hình quan trọng:
THẦY HIỀN TRÍ — TỦ SÁCH HAY — NHÓM BẠN TỐT.
Đây là Tam Bảo trong hệ thống nguồn, được sử dụng như một khung giáo dục.
Thầy hiền trí
Giúp trẻ có:
- người hướng dẫn;
- hình mẫu;
- kiến thức;
- góc nhìn;
- phản hồi.
Tủ sách hay
Giúp trẻ tiếp xúc với:
- tri thức;
- trải nghiệm của người khác;
- nhiều góc nhìn;
- những câu hỏi mới.
Nhóm bạn tốt
Giúp trẻ có:
- môi trường thực hành;
- trao đổi;
- hợp tác;
- ảnh hưởng tích cực;
- động lực cùng phát triển.
Ba yếu tố này giúp cha mẹ không phải trở thành nguồn tri thức duy nhất của con.
8. MÔI TRƯỜNG TẠO RA CƠ HỘI
Một môi trường tốt không chỉ cung cấp những điều tốt.
Nó còn tạo ra cơ hội để trẻ thực hành.
Ví dụ:
Nếu muốn con tự lập, hãy tạo môi trường để con có thể:
- tự chuẩn bị đồ;
- tự sắp xếp không gian;
- tự quản lý một số việc cá nhân;
- tự giải quyết những vấn đề phù hợp.
Nếu muốn con có trách nhiệm:
- giao việc;
- thống nhất tiêu chuẩn;
- cho con làm;
- cho con nhận phản hồi;
- cho con sửa.
Nếu muốn con yêu thích việc học:
- tạo không gian đọc;
- cung cấp nguồn tri thức;
- khuyến khích đặt câu hỏi;
- cho con cơ hội khám phá.
Do đó:
MÔI TRƯỜNG TỐT KHÔNG CHỈ GIẢM ĐIỀU XẤU; NÓ CÒN TĂNG CƠ HỘI ĐỂ ĐIỀU TỐT ĐƯỢC THỰC HÀNH.
9. MÔI TRƯỜNG QUÁ BẢO BỌC CŨNG CÓ THỂ LÀ MỘT VẤN ĐỀ
Cha mẹ thường nghĩ:
“Tạo môi trường tốt là để con không phải gặp khó khăn.”
Nhưng nếu loại bỏ gần như mọi khó khăn, trẻ cũng mất đi nhiều cơ hội rèn luyện.
Ví dụ:
- luôn chuẩn bị mọi thứ cho con;
- không để con thất bại;
- không để con chờ đợi;
- không để con tự giải quyết;
- luôn can thiệp khi con gặp vấn đề.
Môi trường đó có thể rất thuận tiện, nhưng chưa chắc giúp trẻ trưởng thành.
Một môi trường giáo dục phù hợp cần có:
AN TOÀN + NGUYÊN TẮC + CƠ HỘI + TRẢI NGHIỆM + THỬ THÁCH PHÙ HỢP.
Không phải:
NGUY HIỂM + KHẮC NGHIỆT + ÉP BUỘC.
10. MÔI TRƯỜNG KHÔNG NÊN QUÁ KHẮC NGHIỆT
Một số quan niệm giáo dục cho rằng muốn trẻ mạnh mẽ thì phải cố tình tạo ra thật nhiều khó khăn.
Cách tiếp cận của Lemacy cần phân biệt rõ:
THỬ THÁCH PHÙ HỢP ≠ GÂY KHỔ CHO TRẺ.
Không sử dụng:
- bỏ đói;
- thiếu ngủ;
- cố ý gây đau;
- đẩy trẻ vào nguy hiểm;
- cho tiếp xúc với chất gây nghiện;
- bỏ mặc trẻ trong tình huống không an toàn.
Những điều này không phải là điều kiện cần để hình thành nghị lực.
Thay vào đó:
THỬ THÁCH AN TOÀN → TĂNG DẦN → CÓ Ý NGHĨA → CÓ PHẢN HỒI → CÓ CƠ HỘI SỬA.
Đây là tinh thần A → A+1 đã được xây dựng ở các chương về bản lĩnh và nghị lực.
11. MÔI TRƯỜNG → THÓI QUEN → NĂNG LỰC
Có thể hình dung một chuỗi giáo dục:
MÔI TRƯỜNG → TIẾP XÚC → TRẢI NGHIỆM → THÓI QUEN → NĂNG LỰC → PHẨM CHẤT.
Ví dụ:
Một gia đình thường xuyên đọc sách.
Trẻ tiếp xúc với sách.
→ Trẻ hình thành thói quen đọc.
→ Trẻ có thêm cơ hội tiếp nhận tri thức.
→ Khả năng suy nghĩ và hiểu biết có cơ hội phát triển.
Một gia đình thường xuyên vận động.
→ Trẻ tiếp xúc với hoạt động thể chất.
→ Hình thành thói quen vận động.
→ Có cơ hội phát triển sức khỏe và tính kỷ luật.
Một gia đình thường xuyên giao việc phù hợp.
→ Trẻ có cơ hội tự làm.
→ Hình thành thói quen chịu trách nhiệm.
→ Năng lực tự lập có cơ hội phát triển.
Đây là mô hình giáo dục, không phải quan hệ nhân quả tuyệt đối.
12. THIẾT KẾ MÔI TRƯỜNG THAY VÌ CHỈ RA LỆNH
Thay vì liên tục nói:
“Con phải đọc sách.”
Có thể:
- đặt sách phù hợp trong tầm với;
- tạo một góc đọc;
- dành thời gian đọc cùng con;
- để con thấy cha mẹ đọc;
- cho con lựa chọn sách;
- trao đổi về điều con đọc.
Thay vì:
“Con phải tự lập.”
Có thể:
- giao việc phù hợp;
- giảm dần việc làm thay;
- tạo cơ hội tự quyết;
- cho con chịu trách nhiệm với phần việc của mình.
Thay vì:
“Con phải biết chia sẻ.”
Có thể tạo cơ hội để con:
- giúp đỡ;
- phục vụ;
- làm việc cùng người khác;
- quan tâm đến nhu cầu của người khác.
Nguyên tắc:
ĐỪNG CHỈ NÓI TRẺ PHẢI TRỞ THÀNH AI. HÃY TẠO MÔI TRƯỜNG ĐỂ TRẺ CÓ CƠ HỘI THỰC HÀNH NHỮNG PHẨM CHẤT ĐÓ.
13. MÔI TRƯỜNG SỐNG VÀ MÔI TRƯỜNG SỐ
Ngày nay, môi trường của trẻ không chỉ là thế giới vật lý.
Nó còn bao gồm:
- internet;
- mạng xã hội;
- video;
- trò chơi;
- nội dung giải trí;
- cộng đồng trực tuyến.
Vì vậy, cha mẹ không thể chỉ quan tâm:
“Con chơi với ai ở ngoài đời?”
mà còn cần quan tâm:
“Con đang tiếp xúc với nội dung gì mỗi ngày?”
Điều quan trọng không chỉ là cấm.
Cha mẹ cần giúp con phát triển khả năng:
- nhận diện thông tin;
- đặt câu hỏi;
- kiểm tra nguồn;
- phân biệt nội dung hữu ích và nội dung gây hại;
- tự quản lý thời gian;
- biết lựa chọn.
Mục tiêu cuối cùng vẫn là:
Từ kiểm soát bên ngoài → tiến tới tự chủ bên trong.
14. MÔI TRƯỜNG CẦN PHÙ HỢP VỚI TỪNG ĐỨA TRẺ
Không có một môi trường hoàn hảo giống nhau cho tất cả trẻ.
Mỗi đứa trẻ có:
- độ tuổi;
- năng lực;
- tính cách;
- nhu cầu;
- sở thích;
- hoàn cảnh;
- mức độ tự chủ khác nhau.
Vì vậy, cha mẹ cần quan sát:
Con đang ở đâu?
sau đó điều chỉnh:
Môi trường cần thay đổi điều gì để con có thêm cơ hội phát triển?
Không phải:
“Đứa trẻ khác làm được thì con cũng phải làm được ngay.”
Mà là:
A → A+1.
Từ năng lực hiện tại, tăng thêm một bước phù hợp.
15. MÔI TRƯỜNG GIÁO DỤC CẦN CÓ SỰ NHẤT QUÁN
Trẻ có thể nhận được nhiều thông điệp khác nhau từ:
- cha;
- mẹ;
- ông bà;
- người giúp việc;
- thầy cô;
- bạn bè.
Không thể yêu cầu mọi người giáo dục giống nhau hoàn toàn.
Nhưng những nguyên tắc cốt lõi nên có sự thống nhất tương đối.
Ví dụ:
Cha mẹ muốn con tự lập nhưng ông bà luôn làm thay.
Cha mẹ muốn con chịu trách nhiệm nhưng người lớn khác thường xuyên bao che.
Cha mẹ muốn con hạn chế thiết bị nhưng cả gia đình liên tục sử dụng điện thoại trong mọi bữa ăn.
Khi đó, vấn đề không chỉ nằm ở đứa trẻ.
Cần nhìn lại:
HỆ THỐNG MÔI TRƯỜNG ĐANG GỬI CHO CON NHỮNG THÔNG ĐIỆP NÀO?
16. CHA MẸ LÀ MỘT PHẦN CỦA MÔI TRƯỜNG
Đây là điểm cần nhớ nhất.
Cha mẹ không đứng bên ngoài môi trường giáo dục.
Cha mẹ chính là một phần của môi trường đó.
Nếu cha mẹ:
- đọc sách;
- học tập;
- vận động;
- giữ lời;
- nhận lỗi;
- làm việc có trách nhiệm;
- tôn trọng người khác;
- giải quyết mâu thuẫn bình tĩnh;
thì những điều đó trở thành dữ liệu sống mà trẻ quan sát mỗi ngày.
Vì vậy:
Muốn thay đổi môi trường của con, hãy bắt đầu bằng những gì đang diễn ra trong chính ngôi nhà của mình.
17. BÀI TẬP THỰC HÀNH: KIỂM TRA MÔI TRƯỜNG 5 LỚP
Cha mẹ có thể dành một tuần quan sát năm lớp sau.
Lớp 1 — Con người
Con thường xuyên tiếp xúc với những ai?
Lớp 2 — Tri thức
Con đang đọc, xem và nghe những gì?
Lớp 3 — Thói quen
Con đang lặp lại những hành vi nào mỗi ngày?
Lớp 4 — Trải nghiệm
Con đang thực sự được làm những gì?
Lớp 5 — Không gian
Không gian sống hiện tại đang khuyến khích điều gì?
Sau đó chọn một điểm có thể cải thiện, không cần thay đổi tất cả cùng lúc.
18. CÂU HỎI PHẢN TƯ
- Môi trường gia đình hiện tại đang dạy con điều gì mà không cần lời nói?
- Con có đủ cơ hội để tự làm những việc phù hợp với độ tuổi không?
- Con đang được tiếp xúc với những người nào?
- Con đang tiếp nhận những nguồn tri thức nào?
- Con có đủ trải nghiệm thực tế ngoài sách vở và màn hình không?
- Gia đình có văn hóa đọc, vận động, học tập và phục vụ hay không?
- Những người lớn xung quanh con có đang gửi những thông điệp mâu thuẫn không?
- Tôi đang cố sửa con bằng lời nói hay đang thay đổi môi trường để con có cơ hội thay đổi?
- Nếu giữ nguyên môi trường hiện tại trong 5 năm nữa, con có thể hình thành những thói quen và phẩm chất nào?
19. KẾT LUẬN
Một đứa trẻ không chỉ được giáo dục bằng những điều cha mẹ nói.
Con được giáo dục bởi:
NHỮNG NGƯỜI CON GẶP.
NHỮNG ĐIỀU CON ĐỌC.
NHỮNG GÌ CON XEM.
NHỮNG VIỆC CON LÀM.
NHỮNG THÓI QUEN CON LẶP LẠI.
NHỮNG KHÓ KHĂN CON ĐƯỢC TRẢI NGHIỆM.
VÀ CÁCH NHỮNG NGƯỜI LỚN XUNG QUANH CON SỐNG.
Vì vậy, giáo dục không chỉ là:
DẠY CON.
Mà còn là:
KIẾN TẠO MÔI TRƯỜNG ĐỂ CON ĐƯỢC HỌC, ĐƯỢC LÀM, ĐƯỢC TRẢI NGHIỆM VÀ ĐƯỢC TRƯỞNG THÀNH.
Một môi trường tốt không phải môi trường loại bỏ mọi khó khăn.
Đó là môi trường:
AN TOÀN → CÓ NGUYÊN TẮC → CÓ CƠ HỘI → CÓ TRẢI NGHIỆM → CÓ THỬ THÁCH PHÙ HỢP → CÓ PHẢN HỒI.
Và cuối cùng:
MÔI TRƯỜNG → TIẾP XÚC → TRẢI NGHIỆM → THÓI QUEN → NĂNG LỰC → PHẨM CHẤT.
20. LIÊN KẾT VỚI CHƯƠNG TIẾP THEO
Môi trường tốt giúp trẻ có cơ hội phát triển.
Nhưng trong một hệ sinh thái giáo dục, trẻ vẫn cần những nguồn ảnh hưởng chất lượng để học hỏi và trưởng thành.
Vậy cha mẹ nên xây dựng cho con những nguồn tri thức, người hướng dẫn và mối quan hệ như thế nào?
Đó là nội dung của:
CHƯƠNG 06 — TAM BẢO: THẦY HIỀN TRÍ – TỦ SÁCH HAY – NHÓM BẠN TỐT.
