Chương 03 — Cha Mẹ Phải Trưởng Thành Trước
1. MỤC TIÊU CHƯƠNG
Giúp cha mẹ chuyển từ tư duy:
“Làm thế nào để sửa con?”
sang:
“Tôi cần thay đổi điều gì trong chính mình và trong môi trường sống để con có cơ hội trưởng thành?”
Cha mẹ không phải là người kiểm soát toàn bộ quá trình trưởng thành của con.
Cha mẹ là người giáo dục đầu tiên, gần gũi nhất và có ảnh hưởng lâu dài nhất, nhưng đồng thời cũng là một phần của chính môi trường mà đứa trẻ đang lớn lên.
Vì vậy, muốn thay đổi cách giáo dục con, trước hết cần nhìn lại người đang giáo dục.
2. CÂU HỎI TRUNG TÂM
Muốn con thay đổi, cha mẹ cần thay đổi điều gì trước?
Rất nhiều vấn đề trong giáo dục bắt đầu từ một vòng lặp:
CON CÓ VẤN ĐỀ → CHA MẸ TÌM CÁCH SỬA CON → CON KHÁNG CỰ → CHA MẸ KIỂM SOÁT NHIỀU HƠN → XUNG ĐỘT TĂNG → VẤN ĐỀ LẶP LẠI.
Một hướng tiếp cận khác là:
CHA MẸ THAY ĐỔI → MÔI TRƯỜNG THAY ĐỔI → CƠ HỘI GIÁO DỤC THAY ĐỔI → TRẢI NGHIỆM CỦA CON THAY ĐỔI → KHẢ NĂNG TRƯỞNG THÀNH CỦA CON CÓ CƠ HỘI THAY ĐỔI.
Điều này không có nghĩa mọi vấn đề của trẻ đều do cha mẹ gây ra.
Trẻ còn chịu ảnh hưởng của:
- đặc điểm cá nhân;
- giai đoạn phát triển;
- nhà trường;
- bạn bè;
- xã hội;
- hoàn cảnh sống;
- những trải nghiệm khác nhau.
Nhưng cha mẹ có một vùng ảnh hưởng rất quan trọng:
Cách mình sống, cách mình phản ứng và môi trường mình kiến tạo cho con.
3. CHA MẸ LÀ NGƯỜI GIÁO DỤC, KHÔNG CHỈ LÀ NGƯỜI NUÔI DƯỠNG
Nuôi một đứa trẻ là đáp ứng những nhu cầu cơ bản:
- ăn uống;
- sức khỏe;
- nghỉ ngơi;
- an toàn;
- chăm sóc.
Nhưng một đứa trẻ được nuôi lớn về thể chất chưa đồng nghĩa với việc đã được giáo dục để trưởng thành.
Giáo dục còn liên quan đến:
- nhân cách;
- trách nhiệm;
- khả năng suy nghĩ;
- khả năng tự học;
- nghị lực;
- khả năng tự quản;
- khả năng lựa chọn;
- khả năng chịu trách nhiệm.
Vì vậy, vai trò của cha mẹ không dừng ở:
“Con có đủ ăn, đủ mặc, đủ học hay chưa?”
mà cần tiến đến:
“Con đang dần trở thành người như thế nào?”
4. BA TRỤC CỦA NGƯỜI LÀM CHA MẸ
Trong hệ thống này, vai trò của cha mẹ có thể nhìn qua ba trục chính:
KẾT THÂN & THẤU HIỂU
XÂY DỰNG & QUẢN LÝ MÔI TRƯỜNG
LÀM GƯƠNG & HƯỚNG DẪN
Ba trục này liên kết với nhau.
4.1. Kết thân và thấu hiểu
Muốn giáo dục một đứa trẻ, trước hết cần có quan hệ đủ an toàn để hai bên có thể:
- nói chuyện;
- lắng nghe;
- quan sát;
- chia sẻ;
- hiểu nhu cầu;
- hiểu khó khăn;
- hiểu nguyên nhân phía sau hành vi.
Thấu hiểu không có nghĩa là đồng ý với mọi hành vi của con.
Có thể:
Hiểu con nhưng vẫn đặt giới hạn.
Có thể:
Tôn trọng cảm xúc nhưng không chấp nhận hành vi gây hại.
Đây là điểm rất quan trọng.
Thấu hiểu không đồng nghĩa với nuông chiều.
5. XÂY DỰNG VÀ QUẢN LÝ MÔI TRƯỜNG
Cha mẹ thường tập trung vào việc nói với con:
“Con phải thế này.”
“Con không được thế kia.”
Nhưng một câu hỏi khác quan trọng không kém:
Môi trường sống hiện tại đang dạy con điều gì?
Nếu muốn con đọc sách nhưng trong nhà không có văn hóa đọc, lời nói của cha mẹ sẽ yếu hơn môi trường.
Nếu muốn con tự lập nhưng mọi việc đều được cha mẹ làm thay, con sẽ học được sự phụ thuộc.
Nếu muốn con có trách nhiệm nhưng người lớn thường xuyên bao biện cho lỗi của mình, con sẽ nhận được một bài học khác.
Vì vậy:
Môi trường không chỉ là nơi trẻ sống. Môi trường là một phần của quá trình giáo dục.
Cha mẹ cần quan tâm đến:
- không gian sống;
- thói quen gia đình;
- cách người lớn giao tiếp;
- sách và nguồn thông tin;
- bạn bè;
- nhà trường;
- hoạt động thể chất;
- trải nghiệm thực tế;
- cách gia đình xử lý sai lầm;
- cách gia đình giải quyết mâu thuẫn.
6. LÀM GƯƠNG QUAN TRỌNG HƠN NÓI
Trẻ không chỉ học từ những gì cha mẹ dạy.
Trẻ còn học từ những gì cha mẹ làm.
Cha mẹ nói:
“Con phải bình tĩnh.”
nhưng người lớn thường xuyên nổi nóng.
Cha mẹ nói:
“Con phải trung thực.”
nhưng người lớn nói dối khi thấy có lợi.
Cha mẹ nói:
“Con phải giữ lời.”
nhưng chính mình thường xuyên thất hứa.
Khi đó, trẻ đang nhận được hai thông điệp:
- lời nói một đằng;
- hành vi một nẻo.
Trong giáo dục gia đình, sự nhất quán giữa điều mình yêu cầu và điều mình thực sự sống có ý nghĩa rất lớn.
Vì vậy, câu hỏi quan trọng không chỉ là:
“Tôi muốn con trở thành người thế nào?”
mà còn là:
“Nếu con học chính cách tôi đang sống, con sẽ trở thành người như thế nào?”
7. NHỮNG KIỂU CHA MẸ CẦN TỰ NHÌN LẠI
Các nguồn nội dung của hệ thống chỉ ra một số xu hướng thường gặp.
7.1. Quá bao bọc
Cha mẹ làm quá nhiều cho con vì sợ con vất vả.
Hệ quả có thể là con ít có cơ hội:
- tự làm;
- tự quyết;
- tự sửa;
- tự chịu trách nhiệm.
Tình yêu lúc này vô tình trở thành sự phụ thuộc.
7.2. Quá kỳ vọng
Cha mẹ đặt rất nhiều kỳ vọng vào:
- điểm số;
- thành tích;
- nghề nghiệp;
- vị trí xã hội;
- tương lai.
Khi đó, đứa trẻ có thể dần học cách sống theo:
kỳ vọng của người khác
thay vì phát triển khả năng hiểu mình và chịu trách nhiệm với lựa chọn của mình.
7.3. Quá kiểm soát
Cha mẹ quyết định:
- con học gì;
- chơi với ai;
- làm gì;
- nghĩ gì;
- chọn gì.
Mục tiêu thường xuất phát từ mong muốn bảo vệ con.
Nhưng nếu quyền tự quyết không tăng cùng với năng lực, trẻ có thể:
- phụ thuộc;
- chống đối;
- hoặc chỉ biết làm khi có người kiểm soát.
7.4. Dùng tiền và vật chất thay cho sự đồng hành
Cha mẹ bận rộn và cố gắng bù đắp bằng:
- tiền;
- quà;
- thiết bị;
- lớp học;
- những điều kiện vật chất.
Vật chất có giá trị, nhưng không thể thay thế hoàn toàn:
- sự hiện diện;
- mối quan hệ;
- sự hướng dẫn;
- việc làm gương;
- cơ hội trải nghiệm.
7.5. Đòi hỏi tự lập nhưng không trao quyền
Một nghịch lý khá phổ biến:
Khi con còn nhỏ, cha mẹ làm thay mọi việc.
Đến khi con lớn lại nói:
“Sao con không tự lập?”
Nhưng tự lập không xuất hiện chỉ vì cha mẹ yêu cầu.
Nó cần được xây dựng qua:
CƠ HỘI → THỰC HÀNH → SAI → SỬA → TRÁCH NHIỆM → NĂNG LỰC → TỰ LẬP.
8. CHA MẸ CẦN HỌC CÁCH “LÙI LẠI”
Một trong những thay đổi khó nhất của cha mẹ là biết khi nào nên tiến lên và khi nào nên lùi lại.
Khi con chưa biết:
Dạy.
Khi con biết nhưng chưa làm được:
Hướng dẫn.
Khi con đã có khả năng:
Trao cơ hội.
Khi con có thể tự chịu trách nhiệm:
Lùi lại.
Có thể hình dung quá trình:
LÀM CÙNG → HƯỚNG DẪN → GIÁM SÁT → KIỂM TRA → TRAO QUYỀN → LÙI LẠI.
“Lùi lại” không có nghĩa là bỏ mặc.
Đó là chuyển từ:
“Tôi làm cho con.”
sang:
“Tôi tạo điều kiện để con tự làm.”
9. CHA MẸ CẦN PHÂN BIỆT “GIÚP” VÀ “LÀM THAY”
Đây là một ranh giới quan trọng.
Làm thay
Cha mẹ thấy con gặp khó khăn → lập tức giải quyết.
Kết quả trước mắt có thể tốt.
Nhưng con mất cơ hội phát triển năng lực.
Giúp đúng cách
Cha mẹ thấy con gặp khó khăn → hỗ trợ ở mức cần thiết để con có thể tiếp tục tự giải quyết.
Ví dụ:
Con không biết làm bài.
Làm thay:
Cha mẹ giải luôn bài.
Giúp:
“Con đang chưa hiểu phần nào?”
“Con đã thử cách nào?”
“Mình cùng xem lại đề nhé.”
Sau đó để con tiếp tục.
Mục tiêu của việc giúp đỡ không phải là:
Con xong việc.
Mà là:
Con có thêm năng lực để lần sau tự làm.
10. CHA MẸ CŨNG CẦN TỰ GIÁO DỤC
Muốn dạy con về:
Đạo đức
Cha mẹ cần nhìn lại cách mình giữ lời, nhận lỗi và chịu trách nhiệm.
Trí tuệ
Cha mẹ cần học cách quan sát, suy nghĩ, đặt câu hỏi và thừa nhận:
“Tôi chưa biết.”
Nghị lực
Cha mẹ cần thể hiện khả năng đối diện khó khăn, kiên trì và điều chỉnh.
Vì vậy:
Cha mẹ không thể chỉ đào tạo con; cha mẹ cũng cần tự đào tạo mình.
Đây không phải yêu cầu cha mẹ phải hoàn hảo.
Ngược lại, việc cha mẹ có thể nói:
“Bố/mẹ đã làm chưa đúng. Bố/mẹ sẽ sửa.”
cũng chính là một bài học rất mạnh về trách nhiệm và trưởng thành.
11. CHA MẸ KHÔNG CẦN HOÀN HẢO
Một sai lầm khác là nghĩ:
“Muốn dạy con tốt thì cha mẹ phải hoàn hảo.”
Không cần.
Cha mẹ vẫn có thể:
- nóng giận;
- sai;
- thiếu kiên nhẫn;
- chưa hiểu;
- xử lý chưa tốt.
Điều quan trọng là khả năng:
NHẬN RA → THỪA NHẬN → SỬA → ĐIỀU CHỈNH → LÀM TỐT HƠN.
Nếu cha mẹ muốn con biết nhận lỗi nhưng bản thân không bao giờ nhận lỗi, thông điệp giáo dục sẽ thiếu nhất quán.
Ngược lại, khi cha mẹ biết sửa sai, con có thêm một hình mẫu sống động về cách một con người trưởng thành xử lý sai lầm.
12. TỪ “SỬA CON” SANG “THAY ĐỔI HỆ THỐNG”
Khi con có một hành vi chưa phù hợp, thay vì chỉ hỏi:
“Làm sao để con bỏ hành vi này?”
Có thể hỏi thêm:
1. Hành vi đang xảy ra là gì?
Quan sát thay vì phán xét ngay.
2. Điều gì có thể đang ảnh hưởng đến hành vi?
- môi trường;
- thói quen;
- bạn bè;
- nhu cầu;
- cảm xúc;
- thiếu kỹ năng;
- thiếu hiểu biết;
- cách người lớn đang phản ứng.
3. Con đang thiếu năng lực nào?
Có thể con không biết, chứ không phải không muốn.
Có thể con biết, nhưng chưa làm được.
Hai trường hợp này cần hai cách giáo dục khác nhau.
4. Cha mẹ có thể thay đổi điều gì?
Đây là câu hỏi quan trọng nhất.
13. CÔNG THỨC THAY ĐỔI CỦA CHA MẸ
Có thể cô đọng tinh thần chương này thành một chuỗi:
CHA MẸ THAY ĐỔI
↓
MÔI TRƯỜNG THAY ĐỔI
↓
CƠ HỘI GIÁO DỤC THAY ĐỔI
↓
TRẢI NGHIỆM CỦA CON THAY ĐỔI
↓
NĂNG LỰC CỦA CON CÓ CƠ HỘI THAY ĐỔI
↓
MỨC ĐỘ TỰ CHỦ TĂNG DẦN
Đây không phải một công thức đảm bảo rằng cứ cha mẹ thay đổi là con lập tức thay đổi.
Nhưng nó giúp cha mẹ tập trung vào vùng ảnh hưởng thực tế của mình, thay vì cố kiểm soát toàn bộ con người của con.
14. BÀI TẬP THỰC HÀNH: 7 NGÀY QUAN SÁT CHÍNH MÌNH
Trong 7 ngày, cha mẹ không cần cố sửa con quá nhiều.
Chỉ cần quan sát bản thân.
Mỗi ngày ghi lại một tình huống:
Câu hỏi 1
Tôi đã làm thay con việc gì mà con có thể tự làm?
Câu hỏi 2
Tôi đã quyết định thay con điều gì mà con có thể tham gia quyết định?
Câu hỏi 3
Khi con làm sai, phản ứng đầu tiên của tôi là gì?
Câu hỏi 4
Tôi đang dạy con bằng lời nói hay bằng hành vi của mình?
Câu hỏi 5
Tôi đang giúp con tăng năng lực hay chỉ giúp con giải quyết vấn đề trước mắt?
Sau 7 ngày, không cần đánh giá:
“Tôi là cha mẹ tốt hay xấu?”
Hãy hỏi:
“Tôi đã nhìn thấy điều gì cần thay đổi?”
15. CÂU HỎI PHẢN TƯ
- Tôi đang cố sửa điều gì ở con mà có thể bắt đầu từ việc sửa chính mình?
- Tôi có đang bao bọc con vì sợ con khổ?
- Tôi có đang kỳ vọng con trở thành phiên bản mà tôi muốn?
- Tôi có trao quyền cho con tương ứng với năng lực của con không?
- Khi con gặp khó khăn, tôi thường hỗ trợ hay giải quyết thay?
- Môi trường gia đình hiện tại đang dạy con điều gì?
- Nếu con sống giống cách tôi đang sống, tôi có hài lòng với con người mà con sẽ trở thành không?
- Tôi cần thay đổi một điều gì trước tiên?
16. KẾT LUẬN
Dạy con không bắt đầu từ việc tìm một phương pháp thật hay.
Nó bắt đầu từ người đang giáo dục.
Cha mẹ cần học cách:
THẤU HIỂU CON
KIẾN TẠO MÔI TRƯỜNG
LÀM GƯƠNG
HƯỚNG DẪN
TRAO QUYỀN
VÀ BIẾT LÙI LẠI ĐÚNG LÚC.
Mục tiêu không phải biến cha mẹ thành những người hoàn hảo.
Mục tiêu là để cha mẹ trở thành người lớn có khả năng trưởng thành cùng con.
Bởi cuối cùng:
Cha mẹ không thể sống thay cuộc đời của con.
Cha mẹ có thể trao cho con:
- một môi trường tốt hơn;
- những nguyên tắc đúng hơn;
- những trải nghiệm phù hợp;
- những cơ hội tự làm;
- và một hình mẫu sống đáng tin cậy.
Còn quá trình trưởng thành của con vẫn là hành trình mà con phải tự đi.
17. LIÊN KẾT VỚI CHƯƠNG TIẾP THEO
Khi cha mẹ đã hiểu vai trò của mình, câu hỏi tiếp theo là:
Làm thế nào để vừa yêu thương con, vừa giúp con trưởng thành mà không biến tình yêu thành kiểm soát?
Đó là nội dung của:
CHƯƠNG 04 — KẾT THÂN VÀ THẤU HIỂU.
